Petar Bojović

Petar Bojović był najstarszym z czterech serbskich wojewodów wielkiej wojny i jedynym, który dowodził w niej zarówno armią, jak i całym wojskiem. W 1914 roku prowadził 1 Armię przez Sawę do Sremu i z powrotem nad Drinę, aż rana wyłączyła go z walki. Jesienią 1915 roku osłaniał przed Bułgarami drogę odwrotu do Kosowa. Przez dwa i pół roku, od odwrotu przez Albanię do lata 1918 roku, był szefem sztabu naczelnego dowództwa, który odbudowywał armię na Korfu i prowadził ją na froncie salonickim. W ostatniej ofensywie znów stanął na czele 1 Armii i 1 listopada 1918 roku wkroczył z nią do Belgradu. Był żołnierzem pracowitym, upartym i niechętnym polityce, a także autorem wielu podręczników wojskowych.

Przed wojną

Urodził się 16 lipca 1858 roku (4 lipca według kalendarza juliańskiego) we wsi Miševići koło Novej Varoši, w biednej rodzinie chłopskiej, na ziemi należącej jeszcze do Imperium Osmańskiego. W 1867 roku rodzina potajemnie przeniosła się do Serbii i osiadła pod Ivanjicą. Dzięki uporowi matki i pomocy dobroczyńców chłopak skończył gimnazjum w Belgradzie, a w 1875 roku wstąpił do szkoły artylerii. Rocznik wyżej uczyli się tam Stepa Stepanović i Živojin Mišić, z którymi miał potem dzielić najwyższe stanowiska w armii. Jako kadet poszedł na wojny z Turcją w latach 1876–1878, a w 1885 roku jako porucznik kawalerii walczył w przegranej wojnie z Bułgarią.

Potem zrobił karierę w sztabie generalnym. Szkolił się we Francji, tłumaczył zagraniczne prace wojskowe i napisał kilka własnych podręczników. Po przewrocie 1903 roku, który dał tron Piotrowi I, objął wydział operacyjny sztabu generalnego, potem dowodził dywizją morawską w Niszu. W latach 1906–1908, gdy Radomir Putnik był ministrem wojny, pełnił obowiązki szefa sztabu generalnego, a od 1909 roku dowodził dywizją kawalerii.

W pierwszej wojnie bałkańskiej został szefem sztabu 1 Armii, którą formalnie dowodził następca tronu Aleksander. Faktycznie to on kierował armią w zwycięskich bitwach pod Kumanowem i pod Bitolą. Po pierwszej z nich awansował na generała. Był ekspertem wojskowym serbskiej delegacji na rokowaniach pokojowych w Londynie, a potem dowodził korpusem wysłanym pod oblężoną Szkodrę. W drugiej wojnie bałkańskiej, znów jako szef sztabu 1 Armii, przyczynił się do zwycięstwa nad Bułgarami nad Bregalnicą. Później objął dowództwo wojsk na ziemiach zdobytych w Kosowie i Macedonii. Według serbskich biografów sprzeciwiał się tam wpływom oficerów z tajnej organizacji Czarna Ręka i domagał się, by wojsko służyło królowi i państwu, a nie stronnictwom.

1914: Srem, Drina i rana

Na początku wojny Bojović objął 1 Armię. W sierpniu 1914 roku, gdy w bitwie na górze Cer Serbowie rozbili austro-węgierską 5 Armię, jego wojska uczestniczyły w końcowych walkach o Šabac. Według serbskich biografów został tam ciężko ranny w nogę, a pod nim zabito konia. Mimo to pozostał na stanowisku. 6 września, pod naciskiem Rosji i Francji, jego armia przekroczyła Sawę i weszła do węgierskiego Sremu. Ofensywa w Sremie trwała jednak tylko tydzień. Gdy wojska austro-węgierskie uderzyły przez Drinę, Putnik kazał wracać, a Bojović sprawnie przeprowadził odwrót za Sawę. Jego dywizje szły potem forsownym marszem na południe i w bitwie nad Driną od razu przeszły do kontrataków w górach, między innymi na Mačkovym Kamieniu, gdzie obie strony poniosły ogromne straty.

Przez kolejne tygodnie 1 Armia trzymała pozycje w górach nad Driną, pod coraz silniejszym ogniem artylerii, na który brakowało amunicji. Gdy na początku listopada Austro-Węgrzy przeszli do trzeciej ofensywy, armia zaczęła się cofać, częściowo w nieładzie. Odnowiona rana nie pozwalała Bojoviciowi dowodzić z bliska. W połowie listopada, w przededniu bitwy nad Kolubarą, regent Aleksander oddał 1 Armię generałowi Živojinowi Mišiciowi, który poprowadził ją do zwycięstwa. Bojović na prawie rok pozostał bez przydziału.

1915: Kosowo i odwrót

Jesienią 1915 roku, gdy Serbię zaatakowały jednocześnie Niemcy, Austro-Węgry i Bułgaria, przypomniano sobie o nim. Bułgarska 2 Armia zajęła Skopje i odcięła Serbię od Salonik, a słabe serbskie oddziały w Macedonii cofały się ku Kosowu. Według części opracowań pod koniec października Bojović objął po generale Damjanie Popoviciu dowództwo tych wojsk. Wąwóz Kačanik i drogi do Kosowa trzeba było utrzymać, by nie zamknąć armii jedynej drogi odwrotu. Pod Kačanikiem Serbowie zdołali na pewien czas zatrzymać Bułgarów, choć próba przebicia się na południe, ku Francuzom, się nie powiodła. Sam Bojović pisał po latach, że gdyby Bułgarzy przedarli się wtedy na Kosowe Pole i odcięli odwrót, nie byłoby ani Kajmakczałanu, ani Dobrego Pola. W listopadzie jego wojska cofały się przez Prizren i Djakowicę do Albanii.

1916–1918: szef sztabu

Gdy w grudniu chory Putnik po dotarciu do Szkodry poprosił o zwolnienie, jego następcą został Bojović, według części źródeł od razu, według innych w styczniu 1916 roku. Na jego barkach spoczęła ewakuacja armii, której resztki szły pieszo do portów w Durrës i we Wlorze, a potem odbudowa wojska na Korfu. Wiosną zaczął się przewóz sześciu dywizji do Salonik. Sam Bojović przybył tam z częścią sztabu pod koniec maja. Najtrudniejsza okazała się sprawa dowodzenia. Francuzi chcieli, by armia serbska podlegała w pełni naczelnemu dowódcy sprzymierzonych, generałowi Maurice’owi Sarrailowi, a Serbowie bronili swojej samodzielności, wskazując, że stanowią największą część jego wojsk.

Latem 1916 roku odtworzona armia zajęła odcinek w górach nad kotliną Meglena. W sierpniu Bułgarzy uprzedzili sprzymierzonych, uderzając pod Floriną, ale Serbowie powstrzymali ich nad jeziorem Ostrowo, a we wrześniu przeszli do natarcia. 30 września zdobyli Kajmakczałan, a w bitwie nad Czarną Rzeką wywalczyli wzgórza, które w listopadzie zmusiły Bułgarów i Niemców do oddania Bitoli. Okupione to zostało wielkimi stratami, których nie było czym uzupełnić. Wiosną 1917 roku Bojović musiał rozwiązać jedną z trzech armii. W maju, w nieudanej ofensywie Sarraila, on i regent zażądali przerwania natarcia, gdy serbska 2 Armia zdobyła tylko jedno wzgórze. Uznali, że kolejna krwawa porażka może złamać wojsko, w którym wielu żołnierzy było pod bronią od pięciu lat. Sarrail obwiniał o klęskę Serbów.

W czerwcu 1918 roku Bojović ustąpił ze stanowiska szefa sztabu. Według serbskich biografów powodem był spór z naczelnym dowódcą sprzymierzonych, generałem Adolphe’em Guillaumatem, o to, czy Serbowie mają przejąć dłuższy odcinek frontu, na który brakowało im ludzi. Zamienił się stanowiskami z Mišiciem: ten został szefem sztabu, a Bojović objął jego dotychczasową 1 Armię. Mišić miał przygotować przełamanie frontu z nowym dowódcą sprzymierzonych, generałem Louisem Franchet d’Espérey.

1918: z 1 Armią do Belgradu

15 września 1918 roku, w dniu natarcia na Dobre Pole, główne uderzenie wykonywała 2 Armia Stepy Stepanovicia z dwiema dywizjami francuskimi. 1 Armia Bojovicia z Dywizjami Morawską, Drińską i Dunajską stała na lewym skrzydle i miała ruszyć dopiero po zdobyciu szczytów przez sąsiadów. Po południu Bojović spróbował natarcia, choć grzbiet Sokola wciąż się bronił, ale został odparty. Po zmroku ponowił atak i tym razem nie napotkał silnego oporu. Rano 16 września Dywizja Drińska była już za rzeką Gradešnicą. Przełamanie pod Dobrym Polem zamieniło się w ofensywę nad Wardarem, a 26 września (13 września według kalendarza juliańskiego) Bojović otrzymał stopień wojewody. Był czwartym i ostatnim serbskim oficerem, który go dostał.

Po rozejmie z Bułgarią główna rola przypadła jego armii. Szła doliną Morawy Południowej, odbiła Vranje, a 12 października, mimo zmęczenia i ostrzeżeń sojuszniczego dowództwa, zdobyła Nisz na niemieckich i austro-węgierskich dywizjach, które miały zatrzymać pościg. 1 listopada 1918 roku żołnierze Bojovicia weszli do Belgradu. Brytyjski historyk oficjalny Cyril Falls pisał, że ostatnie łodzie nieprzyjaciela ledwie dobiły do brzegu węgierskiego, gdy wojewoda triumfalnie wjeżdżał do stolicy.

Po wojnie

Po wojnie Bojović dowodził 1 Okręgiem Armii, a w marcu 1921 roku, po śmierci Mišicia, został szefem sztabu generalnego armii Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Już w grudniu tego samego roku odsunięto go ze stanowiska i wkrótce przeniesiono w stan spoczynku. Serbscy historycy wiążą to z jego propozycją, by awanse wyższych oficerów opiniowała rada wojskowa, co ograniczałoby władzę króla, i z intrygami dworskich generałów. Na emeryturze pisał wspomnienia. W październiku 1934 roku, jako jedyny żyjący wojewoda, prowadził kondukt pogrzebowy zamordowanego króla Aleksandra.

W kwietniu 1941 roku, w przeddzień niemieckiej napaści, 82-letniego wojewodę mianowano zastępcą naczelnego wodza armii jugosłowiańskiej, ale w działaniach nie odegrał żadnej roli. Odmówił wyjazdu z kraju z królem i rządem, a po kapitulacji wrócił do Belgradu, gdzie spędził okupację w odosobnieniu. Według serbskich biografów odmówił współpracy wysłannikowi Rzeszy na Bałkany, Hermannowi Neubacherowi. Zmarł w Belgradzie 19 stycznia 1945 roku, wkrótce po tym, jak partyzanci włamali się do jego domu, znieważyli go i zabrali mu szablę. W Serbii długo powtarzano, że zmarł wskutek pobicia lub tortur, ale według przyjaciela rodziny nie zrobiono mu fizycznej krzywdy, a przyczyną śmierci było zapalenie płuc. Pochowano go po cichu, bez honorów wojskowych, na Nowym Cmentarzu w Belgradzie.

Ocena

Serbscy historycy stawiają Bojovicia obok Putnika, Stepanovicia i Mišicia wśród czterech wielkich dowódców tamtych wojen. Podkreślają jego zasługi w zwycięstwach 1912 roku, w osłonie odwrotu w 1915 roku, w trudnej pracy odbudowy armii po klęsce, a w 1918 roku w energicznym pościgu, który w ciągu siedmiu tygodni zaprowadził 1 Armię spod greckiej granicy do Belgradu. Zachodni historycy wojny na Bałkanach wspominają go rzadziej, a przełamanie frontu w 1918 roku przypisują przede wszystkim Mišiciowi, Stepanoviciowi i Franchet d’Espérey.

Jego okres na czele sztabu jest oceniany różnie. Bojović stanowczo bronił samodzielności armii serbskiej i oszczędzał jej siły, co Sarrail i część francuskich oficerów uważali za brak woli walki. Jego obrońcy odpowiadają, że po stratach lat 1914–1916 Serbia nie miała już skąd brać żołnierzy, a ostrożność pozwoliła zachować armię na decydujący rok 1918. Z Mišiciem, z którym przez lata rywalizował, nie zawsze się zgadzał. Mišić miał jednak mówić, że choć się kłócili, Bojović był wielkim żołnierzem i jeszcze większym patriotą.