Serbowie zdobywają Kajmakczałan

30 września 1916 roku żołnierze serbskiej Dywizji Drińskiej ostatecznie opanowali szczyt Kajmakczałan, najwyższy punkt pasma Nidże, wznoszący się według różnych pomiarów na 2521–2524 metry. Datę 30 września podają zgodnie brytyjska historia oficjalna działań w Macedonii, austriacka historia oficjalna i brytyjski dziennikarz Gordon Gordon-Smith, który towarzyszył armii serbskiej. Wszystkie posługują się kalendarzem gregoriańskim. Serbia liczyła wtedy jeszcze daty według kalendarza juliańskiego, więc w serbskich dokumentach z epoki ten sam dzień to 17 września.

Góra nad Bitolą

Przez szczyt biegła granica między Grecją a Serbią, wytyczona po wojnach bałkańskich. Kto trzymał Kajmakczałan, ten widział z góry zakole Czarnej Rzeki i równinę Bitoli. Gordon-Smith pisał, że Bułgarzy przez całe lato fortyfikowali górę, aż od podnóża po szczyt najeżyła się okopami i zasiekami. Dopóki ją trzymali, mogli zagrodzić Serbom zejście nad Czarną Rzekę i na równinę Bitoli. Góra była więc kluczem do bułgarskiej obrony na wschód od rzeki. Bronili jej według angielskiej Wikipedii żołnierze 1 Brygady bułgarskiej 3 Bałkańskiej Dywizji Piechoty.

Serbowie zaczęli wspinać się na Kajmakczałan 12 września, w pierwszym dniu kontrofensywy generała Maurice’a Sarraila. Dywizja Drińska należała do serbskiej 3 Armii. Atakowała nagie, skaliste stoki, gdzie żołnierze nie mieli się gdzie ukryć przed bułgarskimi karabinami maszynowymi. Serbskie opracowania opisują, że okopów nie dało się wykopać głęboko, bo pod cienką warstwą ziemi leżała skała, więc piechurzy osłaniali się płaskimi kamieniami. W tym czasie na zachodzie Serbowie zdobyli Gorniczewo, a Francuzi i Rosjanie odbili Florinę.

Szczyt zdobyty, stracony i odzyskany

Według Gordon-Smitha Serbowie uchwycili się góry 17 września, a 18 września zajęli jej najwyższy grzbiet. Brytyjska historia oficjalna pisze, że około 20 września byli już w posiadaniu szczytu, ale bułgarski kontratak zepchnął ich z wierzchołka. Bułgarzy ściągnęli świeże oddziały z czterech różnych dywizji. Ich natarcie zaczęło się 24 września i osiągnęło szczyt dwa dni później. Gordon-Smith nazwał je najkrwawszą bitwą całej kampanii. Według angielskiej Wikipedii od 26 do 30 września wierzchołek kilka razy przechodził z rąk do rąk.

Bułgarzy płacili za to ogromną cenę. Gordon-Smith pisał, że ich kompanie liczące 280 ludzi stopniały do 90 bagnetów, a w batalionach z piętnastu oficerów zostawało czterech. Jeden z bułgarskich pułków miał stracić 73 oficerów i 3 tysiące żołnierzy. Wyczerpani i zdemoralizowani żołnierze, według Gordon-Smitha, odmawiali dalszych ataków. 30 września Serbowie znów szturmowali szczyt i tym razem utrzymali go na dobre. Bułgarzy uciekli, porzucając działa. Gordon-Smith pisze o pięciu działach, a inne źródła o siedmiu.

Straty serbskie podaje się różnie. Amerykański historyk Richard C. Hall, za serbskimi opracowaniami, wymienia 4643 zabitych, rannych i zaginionych w walkach o Kajmakczałan, w większości z Dywizji Drińskiej. Gordon-Smith pisał, że do 23 września, jeszcze przed ostatnim bułgarskim natarciem, cała ofensywa kosztowała Serbów 10 tysięcy zabitych i rannych.

Powrót do domu

Dla Serbów, którzy od jesieni 1915 roku przeszli przez Albanię, Korfu i obozy w Grecji, zdobycie szczytu miało ogromne znaczenie. Stojąc na granicy, po raz pierwszy od roku stanęli na ziemi serbskiej. Utrata góry, a także wejście Serbów na grzbiet Starkov Grob i nacisk Francuzów na północ od Floriny zmusiły Bułgarów do kolejnego odwrotu. W nocy z 2 na 3 października cofnęli się na umocnioną linię nad Czarną Rzeką, osłaniającą Bitolę.

Po wojnie na szczycie Kajmakczałanu stanęła kaplica pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, ukończona według angielskiej Wikipedii w 1928 roku, przy której złożono kości poległych serbskich żołnierzy. Szwajcarski kryminolog Archibald Reiss, który przeszedł z armią serbską całą wojnę, zażyczył sobie, by jego serce spoczęło na Kajmakczałanie. Po jego śmierci w 1929 roku umieszczono je w urnie w kaplicy. Według serbskich źródeł urnę zniszczyli Bułgarzy w czasie II wojny światowej.