Maurice Sarrail

Maurice Sarrail był najbardziej upolitycznionym generałem francuskiej armii tej wojny. Republikanin, dreyfusista i wolnomularz, w korpusie oficerskim zdominowanym przez katolików i konserwatystów uchodził za człowieka lewicy, i to polityka dwa razy rozstrzygała o jego losie. W 1914 roku dowodził 3 Armią pod Verdun. Latem 1915 roku Joffre odebrał mu dowództwo, a obrona Sarraila przez lewicę wywołała pierwszy wielki konflikt między politykami a wojskiem we Francji. Rząd dał mu wtedy nowe zadanie: wyprawę na Wschód. Przez ponad dwa lata Sarrail dowodził w Salonikach wielonarodową armią Francuzów, Brytyjczyków, Serbów, Włochów, Rosjan i Greków, zdobył Bitolę i odegrał ważną rolę w usunięciu z tronu greckiego króla. Do zwycięstwa w Macedonii jednak swoich wojsk nie doprowadził, a pod koniec 1917 roku stracił zaufanie wszystkich sojuszników.

Przed wojną

Maurice Paul Emmanuel Sarrail urodził się 6 kwietnia 1856 roku w Carcassonne na południu Francji. W 1877 roku ukończył szkołę wojskową w Saint-Cyr jako jeden z najlepszych w roczniku, a potem Wyższą Szkołę Wojenną. Służył w piechocie, bez udziału w kampaniach kolonialnych. Jego karierę przyspieszyła sprawa Dreyfusa, po której rządy republikańskie chciały „zrepublikanizować” armię. Sarrail był jednym z oficerów, na których mogły liczyć. W latach 1901–1904 kierował szkołą piechoty w Saint-Maixent, kształcącą oficerów z awansu, potem dowodził strażą Izby Deputowanych w Pałacu Burbońskim, a od 1907 do 1911 roku był dyrektorem piechoty w ministerstwie wojny. Należał do wolnomularstwa i utrzymywał bliskie stosunki z politykami Partii Radykalnej, zwłaszcza z Josephem Caillaux.

Generałem dywizji został w 1911 roku. W listopadzie 1913 roku objął VIII Korpus, a w kwietniu 1914 roku VI Korpus w Châlons-sur-Marne, osłaniający granicę na północny wschód od Verdun. Część autorów pisze, że lewica widziała w nim przyszłego naczelnego wodza na miejsce Josepha Joffre’a, ale wybuch wojny przekreślił takie plany.

1914: Ardeny i Verdun

W sierpniu 1914 roku VI Korpus wchodził w skład 3 Armii generała Pierre’a Ruffeya. 22 sierpnia, w bitwie w Ardenach, walczył pod Virton i według większości opisów spisał się lepiej niż sąsiednie korpusy, choć i on musiał się cofnąć. 30 sierpnia Joffre odwołał Ruffeya, a dowództwo 3 Armii powierzył Sarrailowi. W czasie bitwy nad Marną armia ta stała na prawym skrzydle francuskiego frontu, między Argonnami a Verdun, naprzeciw niemieckiej 5 Armii następcy tronu Wilhelma. Od 6 września toczyła ciężkie walki w okolicach Revigny, a Joffre ostro upominał jej dowódcę za chaos w oddziałach. Gdy Niemcy zaatakowali także forty na południe od Verdun, Joffre 8 września pozwolił Sarrailowi oderwać się od twierdzy, by nie dać się okrążyć. Sarrail z tego nie skorzystał i utrzymał łączność z Verdun. Później przedstawiał się jako jego wybawca. Historycy, między innymi Robert Doughty i Holger Herwig, oceniają tę decyzję znacznie surowiej: twierdza, mocno obsadzona i uzbrojona, nie była wtedy bezpośrednio zagrożona, a upór dowódcy wystawiał jego armię na ryzyko.

Po Marnie 3 Armia nie zdołała odzyskać wiele terenu. Pod koniec września Bawarczycy zajęli Saint-Mihiel i fort Camp des Romains, tworząc występ, który przeciął linię kolejową wzdłuż Mozy. Joffre obarczył winą Sarraila. Zimą i wiosną 1915 roku jego armia toczyła w lasach Argonnów i pod Vauquois wyczerpującą wojnę minową i dziesiątki drobnych natarć, które kosztowały wiele krwi.

1915: dymisja

Na przełomie czerwca i lipca 1915 roku niemieckie natarcia w Argonnach zepchnęły 3 Armię z części pozycji. Joffre polecił dowódcy Grupy Armii Wschód, generałowi Auguste’owi Dubailowi, zbadać przyczyny niepowodzeń. Dubail krytykował zbyt proste plany, rozdrobnione ataki i zły nastrój w sztabie armii i zalecił zmianę dowódcy. 22 lipca 1915 roku Joffre odwołał Sarraila, a jego miejsce zajął generał Georges Humbert.

Lewica w parlamencie uznała to za polityczną czystkę: oto naczelny wódz usuwa jedynego generała jawnie związanego z republikanami. Burza zachwiała rządem świętej jedności i zaszkodziła ministrowi wojny Alexandre’owi Millerandowi, który stanął po stronie Joffre’a. Rozwiązaniem stała się wyprawa na Wschód, której gorącym zwolennikiem był Aristide Briand. Sarrail uważał dowództwo korpusu ekspedycyjnego za degradację. Zgodził się na początku sierpnia, gdy obiecano mu, że jego wojska będą się nazywały Armią Wschodu, zostaną wzmocnione i nie znajdą się pod brytyjskim dowództwem. Najpierw rozważano lądowanie w Azji Mniejszej, by pomóc wojskom nad Dardanelami. Przystąpienie Bułgarii do wojny skierowało jednak wyprawę do Macedonii.

Saloniki

Sarrail przybył do Salonik 12 października 1915 roku, gdy pierwsze oddziały już wylądowały, a Niemcy i Austriacy nacierali na Serbię od północy. Jego dywizje ruszyły koleją w górę doliny Wardaru i pod Krivolakiem starły się z Bułgarami, ale sił było za mało, by przebić się do Serbów. 12 listopada rząd w Paryżu praktycznie kazał mu przerwać ofensywę, a gdy armia serbska zaczęła się wycofywać przez Albanię, Sarrail sprawnie wycofał swoje wojska do Salonik. Pisał później, że „z niczego nie da się nic zrobić”. Miasto zamienił w ufortyfikowany obóz, a 30 grudnia, po nalocie na Saloniki, kazał aresztować konsulów państw centralnych. W grudniu podporządkowano go Joffre’owi jako naczelnemu wodzowi wszystkich armii francuskich, a 16 stycznia 1916 roku objął dowództwo wszystkich wojsk sprzymierzonych w Macedonii.

Przez cały 1916 rok jego armia rosła: dołączyła do niej odtworzona armia serbska, potem brygady rosyjskie i dywizja włoska. Brytyjczycy podejrzewali jednak, że front salonicki istnieje głównie po to, by dać zajęcie Sarrailowi, a w Paryżu Joffre wolał trzymać go z dala od Francji. Po oddaniu Bułgarom fortu Rupel Sarrail ogłosił 3 czerwca stan oblężenia i przejął władzę nad miastem. W sierpniu, gdy po przystąpieniu Rumunii do wojny miał ruszyć do ofensywy, Bułgarzy go uprzedzili pod Floriną. Pod koniec sierpnia w Salonikach zbuntowali się zwolennicy Wenizelosa, a Sarrail im nie przeszkodził, a w październiku powitał w porcie samego Elefteriosa Wenizelosa.

Jesienna ofensywa, toczona od września nad Czarną Rzeką i pod Bitolą, przyniosła mu największy sukces. Serbowie zdobyli Kajmakczałan, a 19 listopada 1916 roku sprzymierzeni weszli do Bitoli, pierwszego odzyskanego miasta Serbii. Rumunii to jednak nie uratowało. W październiku Sarrail odwołał dowódcę francuskiej Armii Wschodu, generała Victora Cordonniera, który zarzucał mu bezsensowne ataki frontalne. W grudniu raport ministra wojny Pierre’a Roquesa, który zalecał wzmocnienie wojsk w Macedonii i wyjęcie ich spod władzy Joffre’a, przyczynił się do upadku naczelnego wodza.

Grecja i wiosna 1917 roku

Na konferencji w Rzymie w styczniu 1917 roku Sarrail zrobił na Brytyjczykach dobre wrażenie. David Lloyd George widział w nim postać ujmującą i pełną ognia, ale odmówił mu wolnej ręki wobec króla Konstantyna I. Potwierdzono za to jego tytuł naczelnego dowódcy armii sprzymierzonych, z prawem dowódców kontyngentów do odwoływania się do własnych rządów. W marcu natarcie pod Bitolą ugrzęzło w śniegu, a wielka wiosenna ofensywa, w której Brytyjczycy uderzyli nad jeziorem Dojran, a Serbowie, Francuzi i Włosi na zachód od Wardaru, kosztowała około 14 tysięcy ludzi i nic nie dała. 21 maja, po odmowie Serbów, Sarrail ją przerwał.

Potem zwrócił się przeciwko Atenom. W czerwcu, gdy francuski wysoki komisarz Charles Jonnart postawił Grecji ultimatum, wojska Sarraila zajęły Tesalię i Przesmyk Koryncki, a król abdykował. Jesienią generał prowadził własną politykę w Albanii: już w grudniu 1916 roku poparł proklamowanie autonomicznej republiki w Korczy, we wrześniu 1917 roku jego oddziały zajęły Pogradec, a on sam popierał Esada Paszę Toptaniego. Rozgniewał tym Włochów, a na jego postępowanie skarżyli się też premierzy Serbii Nikola Pašić i Grecji Wenizelos.

Odwołanie

Poprzednie rządy chroniły Sarraila przed żądaniami sojuszników. Sytuacja zmieniła się, gdy w listopadzie 1917 roku władzę objął Georges Clemenceau. Związki generała z Caillaux i Louisem Malvym, podejrzewanymi wtedy o kontakty z Niemcami, czyniły go podejrzanym, a nowy premier na pierwszym posiedzeniu komitetu wojennego oświadczył, że Sarrail nie może zostać w Salonikach. 10 grudnia 1917 roku generał dostał depeszę o odwołaniu, a 22 grudnia dowództwo przejął generał Adolphe Guillaumat. Sarrail nie dostał już żadnego przydziału, a w kwietniu 1918 roku przeszedł do rezerwy.

Po wojnie

Osiadł w Montauban i napisał wspomnienia „Mon commandement en Orient” (1920), w których bronił swojej kampanii. W 1919 roku bez powodzenia kandydował do parlamentu z listy lewicy. Gdy w 1924 roku do władzy wróciła lewica, rząd Édouarda Herriota mianował go wysokim komisarzem Francji w Syrii i Libanie. Jego rządy w mandacie skończyły się klęską. Zraził do siebie miejscowe elity, a jego postępowanie wobec przywódców druzyjskich przyczyniło się do wybuchu w 1925 roku powstania, które objęło znaczną część Syrii. W październiku Sarrail kazał ostrzelać z artylerii Damaszek, co wywołało oburzenie na świecie, i jeszcze w tym samym miesiącu został odwołany. Zmarł w Paryżu 23 marca 1929 roku, trzy dni po Ferdinandzie Fochu, i spoczął w Les Invalides.

Ocena

Sarrail pozostaje jedną z najbardziej spornych postaci francuskiego dowództwa. Dla prawicy i dla Joffre’a, który nazywał go generałem „frakcyjnym”, był miernym dowódcą, który zawdzięczał karierę politykom. Francuskie i brytyjskie opracowania często zarzucają mu, że przypisywał sobie ocalenie Verdun w 1914 roku i że w Macedonii więcej czasu poświęcał polityce bałkańskiej niż operacjom. Brytyjski historyk oficjalny Cyril Falls przyznawał mu urok, siłę charakteru i żołnierską postawę, ale też skrytość wobec sojuszników. Jego zdaniem to Sarrail bardziej niż ktokolwiek inny przez dwa lata utrzymywał przy życiu kampanię salonicką, ale nigdy nie poprowadziłby sojuszników do zwycięstwa, bo żaden z nich mu już nie ufał. Generał George Milne pisał o nim w 1916 roku jako o człowieku silnym i o wielkim umyśle, może dobrym strategu, ale zarozumiałym, porywczym i pozbawionym skrupułów.

Amerykański historyk Jan Karl Tanenbaum, autor jego biografii, widzi w nim przede wszystkim ofiarę i zarazem beneficjenta splotu armii z polityką III Republiki. Nawet krytycy przyznają, że Sarrail działał w Macedonii w wyjątkowo trudnych warunkach: z armią złożoną z pięciu narodowości, nękaną malarią, z wrogim rządem greckim na tyłach i z sojusznikami, którzy przez cały czas wątpili w sens tego frontu. Zwycięstwo nad Wardarem we wrześniu 1918 roku odnieśli jego następcy na fundamencie armii, którą on zbudował.