Stefanos Skuludis

Stefanos Skuludis należał do najstarszych polityków, którzy w czasie wielkiej wojny stanęli na czele rządu. Gdy w listopadzie 1915 roku król Konstantyn I powierzył mu urząd premiera, miał 76 lat i za sobą długą karierę bankiera, dyplomaty i ministra. Rządził tylko siedem miesięcy, ale były to miesiące, w których Grecja, formalnie neutralna, stała się zapleczem armii Ententy w Salonikach, a jej rząd musiał ustępować kolejnym żądaniom sprzymierzonych, nie chcąc zarazem zrywać z Niemcami. Dla Ententy i dla zwolenników Elefteriosa Wenizelosa był uosobieniem dworskiej polityki, która oddała Bułgarom fort Rupel. Dla obozu królewskiego był sędziwym patriotą, który z poczucia obowiązku przyjął urząd, jakiego nikt nie chciał.

Przed wojną

Urodził się w dzielnicy Pera w Konstantynopolu, według greckich źródeł 23 listopada 1838 roku. Grecy posługiwali się wtedy kalendarzem juliańskim, a według gregoriańskiego był to 5 grudnia. Jego rodzice pochodzili z Krety, a ojciec był kupcem. Gimnazjum skończył w Atenach i rozpoczął studia medyczne, ale wkrótce wrócił do Konstantynopola i w 1859 roku wstąpił do wielkiego greckiego domu handlowego Rallich. Po kilku latach kierował wszystkimi jego placówkami w Turcji. W 1871 roku z Andreasem Syngrosem i innymi greckimi finansistami założył Bank Konstantynopolitański. Zrobił wielki majątek i w 1876 roku osiadł na stałe w Atenach.

Jako znawca spraw osmańskich szybko trafił do polityki i dyplomacji. W czasie kryzysu wschodniego prowadził w 1877 roku tajne rozmowy z albańskimi notablami o wspólnym wystąpieniu przeciw Turcji, a po kongresie berlińskim uczestniczył w rokowaniach, które dały Grecji Tesalię. Założył spółkę, która podjęła osuszanie jeziora Kopais w Beocji. W 1881 roku został deputowanym z Siros, a potem z Teb, w stronnictwie Charilaosa Trikupisa. Przez dwa lata kierował poselstwem w Madrycie, w 1892 roku był krótko ministrem oświaty, a potem marynarki. Według części źródeł zasiadał w komitecie organizacyjnym pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich i odszedł z niego, ostrzegając, że koszty przerosną możliwości państwa. W 1897 roku jako minister spraw zagranicznych w rządzie Dimitriosa Ralisa prowadził rozmowy pokojowe po klęsce w wojnie z Turcją. Po przewrocie oficerów w 1909 roku wymieniano go jako możliwego premiera. W 1912 roku Wenizelos wysłał go jako pełnomocnika Grecji na konferencję pokojową w Londynie po pierwszej wojnie bałkańskiej.

Premier z konieczności

Król proponował mu urząd premiera już w marcu 1915 roku, po pierwszej dymisji Wenizelosa. Skuludis odmówił i urząd objął Dimitrios Gunaris. Jesienią sytuacja była już znacznie trudniejsza. Wenizelos ustąpił po raz drugi w dniu, w którym w Salonikach lądowały wojska Ententy, a rząd Aleksandrosa Zaimisa po miesiącu przegrał głosowanie w izbie, w której większość mieli wciąż liberałowie. Według brytyjskiego publicysty George’a F. Abbotta Skuludis trzykrotnie odmawiał i zgodził się dopiero na usilne nalegania króla. 7 listopada objął urząd premiera i ministra spraw zagranicznych, zachowując prawie cały gabinet poprzednika, z byłymi premierami Gunarisem, Jeorjosem Teotokisem, Ralisem i Stefanosem Dragumisem. Wenizelistyczna prasa nazwała to „polityką starców”. Kilka dni później król rozwiązał izbę, a liberałowie zbojkotowali grudniowe wybory.

Między Ententą a Niemcami

Skuludis zapewniał sprzymierzonych o „zbrojnej neutralności nacechowanej szczerą życzliwością”, ale już 10 listopada wywołał kryzys. Oświadczył posłom Ententy, że gdyby wojska serbskie lub brytyjsko-francuskie, pobite przez Bułgarów, wycofały się na grecką ziemię, Grecja musiałaby je zgodnie z konwencjami haskimi rozbroić i internować. Formalnie było to prawo państwa neutralnego, ale żołnierze sprzymierzonych walczyli właśnie nad Wardarem, a między nimi a Salonikami stały greckie korpusy. Brytyjska historia oficjalna przypuszcza, że premier przemówił tak pod niemieckim naciskiem. Abbott odpowiadał, że powtarzał tylko formułę, której nie zamierzał stosować. Sprzymierzeni zatrzymali statki z zaopatrzeniem dla Grecji, zebrali eskadrę przy Milos i 23 listopada wręczyli mu wspólną notę. Skuludis przyjął wszystkie jej żądania następnego dnia.

Podobnie skończył się spór o same Saloniki. 10 grudnia, w ustnej rozmowie z posłami czterech mocarstw, Skuludis ustalił, że Grecy nie opuszczą miasta, ale nie przeciwstawią się siłą budowie umocnień, a grecki V Korpus odejdzie na wschód i zostawi sprzymierzonym wolny teren aż do granicy. Ateny nie oddały więc Salonik, ale zeszły aliantom z drogi, a w zamian odzyskały zatrzymane statki. Przez następne miesiące premier pisał przede wszystkim protesty: po aresztowaniu konsulów państw centralnych przez generała Maurice’a Sarraila, po zajęciu Korfu, którego „wieczystą neutralność” gwarantowały w 1864 roku te same mocarstwa, i po aresztowaniu konsulów na Chios. Gdy w kwietniu 1916 roku sprzymierzeni chcieli przewieźć odbudowaną na Korfu armię serbską koleją przez Grecję, odmówił i Serbowie popłynęli morzem.

Fort Rupel i dymisja

Najcięższy zarzut dotyczył maja 1916 roku. Szef niemieckiego sztabu Erich von Falkenhayn od marca naciskał, by pozwolono jego wojskom wejść na przełęcz Rupel nad Strumą. Skuludis próbował go powstrzymać przez niemieckie MSZ, ostrzegając, że widok Bułgarów w Macedonii wywoła w Grecji wzburzenie. Gdy jednak 22 maja posłowie Niemiec i Bułgarii zapowiedzieli wkroczenie, odpisał, że „przyjmuje do wiadomości” ich zapewnienia, nie zaprotestował i nikogo nie uprzedził. 26 maja fort najpierw ostrzelał nadciągającą kolumnę, ale ministerstwo wojny zakazało oporu i nazajutrz oddano go bez walki. Brytyjska historia oficjalna stwierdza, że rząd Skuludisa wiedział o zamiarach państw centralnych i ukrył to przed sprzymierzonymi, ale nie ma dowodu na zmowę w innym sensie. W Paryżu i Londynie uznano jednak, że Ateny porzuciły życzliwą neutralność.

Odpowiedzią był stan oblężenia w Salonikach, blokada greckich statków i 21 czerwca nota mocarstw opiekuńczych, która żądała demobilizacji armii, rządu urzędniczego, nowych wyborów i usunięcia części policjantów. Skuludis podał się do dymisji tego samego dnia, według jednych relacji tuż przed wręczeniem noty, według innych zaraz po nim. Ostatnim jego urzędowym aktem było złożenie w ministerstwie majowej korespondencji z posłami Niemiec i Bułgarii w sprawie Rupelu.

Po wojnie

Skuludis wycofał się z polityki. Po usunięciu króla w czerwcu 1917 roku francuski komisarz Charles Jonnart wymógł wydalenie lub internowanie przeciwników Ententy. Gunarisa zesłano na Korsykę, a Skuludisa ze względu na wiek oddano jedynie pod nadzór. Rząd Wenizelosa postawił go potem w stan oskarżenia o zdradę stanu, między innymi za oddanie Rupelu, i razem z członkami jego gabinetu skierował sprawę do specjalnego trybunału. Proces ciągnął się do wyborów w listopadzie 1920 roku, które przegrali wenizeliści. Oskarżenie upadło, a w 1921 roku Zgromadzenie Narodowe uznało całe postępowanie za nieważne. Skuludis zmarł w Atenach 19 sierpnia 1928 roku. Swoją kolekcję obrazów zapisał Galerii Narodowej, a archiwum trafiło do ateńskiej Biblioteki Gennadiosa.

Ocena

Ocena Skuludisa zależy od tego, jak ocenia się całą politykę króla. Wenizeliści i alianccy autorzy widzieli w nim posłuszne narzędzie dworu, przez które Ateny prowadziły neutralność życzliwą Niemcom: groziły internowaniem wojsk sprzymierzonych, mnożyły protesty, a wreszcie bez strzału wpuściły Bułgarów do Macedonii, co doprowadziło do utraty Kawali i przyspieszyło rozłam państwa. Autorzy przychylni Konstantynowi, jak Abbott, przedstawiali go jako doświadczonego dyplomatę, który bronił resztek suwerenności kraju zajmowanego kawałek po kawałku przez obce wojska, a przy tym raz po raz ustępował, gdy tylko groziła blokada, i nigdy nie użył siły przeciw aliantom.

Obie strony zgadzają się, że stary bankier był premierem w położeniu bez wyjścia. Grecja nie mogła ani przeciwstawić się Entencie, która panowała na morzu i mogła ją zagłodzić, ani narazić się Niemcom, których zwycięstwa nad Serbią właśnie oglądała. Rząd Skuludisa próbował lawirować między nimi i w efekcie stracił zaufanie obu stron, a sprawa Rupelu stała się jednym z głównych argumentów, którymi Ententa uzasadniała coraz brutalniejszą ingerencję w sprawy Grecji.