Elefterios Wenizelos

Elefterios Wenizelos był najwybitniejszym greckim politykiem swojej epoki i jednym z nielicznych przywódców małych państw, z którymi wielkie mocarstwa rozmawiały jak z równymi. Kreteński adwokat i powstaniec, w 1910 roku objął rząd w Atenach, zreformował państwo i armię, a w wojnach bałkańskich niemal podwoił terytorium Grecji. Od pierwszych dni wielkiej wojny był przekonany, że zwycięży Ententa, a Grecja musi stanąć u jej boku, by zdobyć ziemie zamieszkane przez Greków w Azji Mniejszej. Król Konstantyn I myślał inaczej i w 1915 roku dwa razy zmusił go do dymisji. Spór obu najpopularniejszych ludzi w Grecji przerodził się w schizmę narodową: w 1916 roku Wenizelos stanął na czele rządu w Salonikach, a w czerwcu 1917 roku, po usunięciu króla przez Ententę, wrócił do Aten i wprowadził do wojny cały kraj. Po wojnie przywiózł z Paryża traktat, który spełniał niemal wszystkie marzenia greckiego nacjonalizmu, by kilka miesięcy później przegrać wybory.

Przed wojną

Urodził się 23 sierpnia 1864 roku (11 sierpnia według kalendarza juliańskiego) we wsi Murnies koło Chanii na Krecie, wtedy jeszcze tureckiej, w rodzinie kupca. Studiował prawo w Atenach i wrócił na wyspę jako adwokat i dziennikarz. Brał udział w kreteńskich powstaniach przeciw Turkom, a gdy po 1898 roku wyspa uzyskała autonomię jako Państwo Kreteńskie, został w nim ministrem. Szybko popadł w konflikt z wysokim komisarzem, księciem Jerzym, bratem Konstantyna. W 1905 roku stanął na czele zbrojnego ruchu w Theriso, który doprowadził do odejścia księcia. Już wtedy dynastia miała w nim przeciwnika.

W 1910 roku do Aten zaprosili go oficerowie Ligi Wojskowej, którzy po przewrocie w Goudi szukali polityka zdolnego przeprowadzić reformy. Jesienią król Jerzy I powierzył mu urząd premiera, a stworzona przez niego Partia Liberalna wygrała z ogromną przewagą kolejne wybory. Wenizelos przeprowadził rewizję konstytucji, uporządkował finanse i administrację, sprowadził francuską misję wojskową dla armii i brytyjską dla floty. Zawarł sojusze z Serbią i Bułgarią, a w wojnach bałkańskich w latach 1912–1913 Grecja zdobyła południową Macedonię z Salonikami, Epir, wyspy egejskie i Kretę. Już wtedy doszło do pierwszego starcia z następcą tronu: gdy Konstantyn chciał iść na Bitolę, premier rozkazał mu zdobyć Saloniki, zanim zrobią to Bułgarzy. W 1913 roku zawarł z Serbią sojusz obronny przeciw Bułgarii. W lipcu 1914 roku był u szczytu sławy i władzy.

1914–1915: dwie dymisje

Gdy wybuchła wojna, Wenizelos nie miał wątpliwości, kto zwycięży. Uważał, że państwo morskie, którego ludność żyje na wybrzeżach i wyspach, nie może stanąć przeciw flotom Wielkiej Brytanii i Francji. Według części opracowań już w sierpniu 1914 roku zaproponował Entencie grecką pomoc, ale Edward Grey ją odrzucił, by nie popychać Turcji i Bułgarii w ramiona Niemiec. Jesienią Wenizelos odmawiał wysłania wojsk na pomoc Serbii, dopóki z północy groziła mu Bułgaria.

Zmienił stanowisko, gdy w styczniu 1915 roku Londyn obiecał Grecji nabytki w Azji Mniejszej. W memoriałach dla króla przekonywał, że to szansa, która może się nie powtórzyć, i był gotów zapłacić za udział Bułgarii w wojnie oddaniem jej Kawali i Dramy. Król się nie zgodził. W marcu Wenizelos zaproponował Entencie flotę i wojsko na Dardanele, najpierw trzy dywizje, potem jedną. Sztab generalny i pułkownik Joanis Metaksas uznali wyprawę za zbyt ryzykowną, a Rosja, która chciała Konstantynopola dla siebie, i tak nie zamierzała wpuszczać tam Greków. 6 marca 1915 roku, gdy Konstantyn I odrzucił plan, Wenizelos podał się do dymisji. Utrzymywał, że król nie może odrzucać polityki rządu, który ma większość w parlamencie.

Według greckich opracowań jego następca, Dimitrios Gunaris, ujawnił potem styczniowe memoriały o ustępstwach na rzecz Bułgarii, co było dla Wenizelosa ciosem. Mimo to liberałowie wygrali wybory 13 czerwca, a w sierpniu Wenizelos znów został premierem. We wrześniu, gdy Bułgaria ogłosiła mobilizację, uzyskał od króla mobilizację armii i poprosił Francję i Wielką Brytanię o 150 tysięcy żołnierzy, którzy mieli zastąpić Serbów w sojuszu przeciw Bułgarii. Po tygodniu sprzecznych sygnałów zgodził się na lądowanie w Salonikach, z czysto formalnym protestem. 4 października powiedział w parlamencie, że Grecja jest za małym państwem, by popełnić niegodziwość złamania traktatu, i dotrzyma sojuszu z Serbią, choćby musiała walczyć także z Niemcami. Izba udzieliła mu wotum zaufania, ale 5 października, w dniu lądowania Ententy, król odmówił mu poparcia i Wenizelos ustąpił drugi raz. Nie chciał rządzić wbrew koronie, bo obawiał się wojny domowej, która otworzyłaby drogę Bułgarom.

Przez następne miesiące jego większość tolerowała rząd Aleksandrosa Zaimisa, aż w listopadzie obaliła go w nocnym głosowaniu. Król rozwiązał wtedy izbę, a Wenizelos, uznając to za złamanie konstytucji, zbojkotował grudniowe wybory. Rząd Stefanosa Skuludisa prowadził politykę, którą Wenizelos uważał za katastrofalną, a gdy w maju 1916 roku oddano bez walki fort Rupel, pytał, kto uwierzy, że Niemcy zaczęliby wojnę tylko po to, by go zająć.

1916: rząd w Salonikach

Latem 1916 roku Bułgarzy weszli do wschodniej Macedonii, a rząd w Atenach zakazał wojsku oporu. 27 sierpnia Wenizelos wezwał na wiecu króla, by w ostatniej chwili stanął na czele narodu. Trzy dni później jego zwolennicy dokonali w Salonikach przewrotu Obrony Narodowej, wspieranego przynajmniej biernie przez generała Maurice’a Sarraila. Wenizelos długo się wahał, bo ruch rozbijał państwo. Zdecydował się po kapitulacji greckiego korpusu w Kawali. 25 września nocą opuścił Ateny z admirałem Pawlosem Kunduriotisem, na Krecie utworzył rząd tymczasowy, a 9 października przybył do Salonik. Razem z Kunduriotisem i generałem Panajotisem Danglisem tworzył triumwirat, który rządził Macedonią, Kretą i wyspami egejskimi. Zapewniał, że nie występuje przeciw królowi, lecz przeciw Bułgarom.

Sprzymierzeni długo nie chcieli go uznać. Francuski premier Aristide Briand liczył jeszcze na porozumienie z Konstantynem, a Rosja i Włochy nie ufały wenizelistom. Na konferencji w Boulogne postanowiono rząd w Salonikach finansować, ale nie uznawać. 23 listopada wypowiedział on wojnę Niemcom i Bułgarii i zaczął tworzyć armię, choć ochotników było mało, a pobór w Macedonii szedł opornie. Dopiero po walkach w Atenach 1 grudnia i napaściach na wenizelistów Wielka Brytania i Francja uznały jego rząd. W Atenach wydano wtedy nakaz jego aresztowania za zdradę stanu, a arcybiskup rzucił na niego anatemę.

1917–1918: premier Grecji walczącej

W czerwcu 1917 roku Francuzi zmusili Konstantyna do wyjazdu. Wenizelos przypłynął do Pireusu, a 27 czerwca, pod osłoną francuskich wojsk, złożył przysięgę jako premier całego kraju. Opierał się na izbie wybranej w 1915 roku, przywróconej z pominięciem nowych wyborów, którą przeciwnicy nazwali „izbą Łazarzy”. Grecja przystąpiła do wojny, a najzagorzalszych rojalistów, wśród nich Gunarisa i Metaksasa, zesłano na Korsykę. Rząd zawiesił nieusuwalność sędziów, przeprowadził czystki w armii, urzędach i Kościele. Grecki historyk Loukianos Hassiotis ocenia, że niekonstytucyjne rządy króla zastąpiła w praktyce dyktatura Wenizelosa, trwająca do 1920 roku.

Najtrudniejszym zadaniem było stworzenie armii z kraju zmęczonego i podzielonego. Mobilizacja wywoływała bunty, brakowało pieniędzy i żywności. Na pierwszym posiedzeniu Najwyższej Rady Wojennej w grudniu 1917 roku Wenizelos prosił sprzymierzonych o pilne dostawy zboża. Przełom przyniosła bitwa pod Skra di Legen 30 maja 1918 roku, w której greckie dywizje zdobyły bułgarskie pozycje. Zwycięstwo podniosło jego prestiż i ułatwiło pobór nawet na nieprzychylnym Peloponezie. We wrześniu 1918 roku około dziesięciu greckich dywizji wzięło udział w ofensywie nad Wardarem, która zmusiła Bułgarię do rozejmu. W listopadzie, w czasie konferencji genewskiej, Brytyjczycy przekazywali przez niego i Edvarda Beneša Nikoli Pašiciowi i politykom jugosłowiańskim, że muszą się najpierw porozumieć między sobą.

Po wojnie

Na konferencji pokojowej w Paryżu Wenizelos był jedną z najbardziej podziwianych postaci, a jego argumenty trafiały zwłaszcza do Davida Lloyda George’a. W maju 1919 roku wojska greckie wylądowały w Smyrnie, traktat z Neuilly dał Grecji zachodnią Trację, a traktat w Sèvres z 10 sierpnia 1920 roku Trację Wschodnią, Imroz i Tenedos oraz zarząd nad Smyrną. Dwa dni później dwaj rojalistyczni oficerowie ranili Wenizelosa w zamachu na paryskim dworcu Gare de Lyon. W listopadzie 1920 roku, po nagłej śmierci króla Aleksandra, Grecy zmęczeni ośmioma latami wojen odrzucili go w wyborach. Stracił nawet własny mandat i wyjechał z kraju. Na tron wrócił Konstantyn, a wojna z Turcją skończyła się w 1922 roku klęską i exodusem Greków z Azji Mniejszej.

Wenizelos wrócił do gry jako negocjator traktatu w Lozannie, który w 1923 roku przypieczętował wymianę ludności z Turcją. Na krótko był premierem w 1924 roku, a w latach 1928–1932 rządził znowu, tym razem pojednany z Turcją, z którą w 1930 roku zawarł układ o przyjaźni. Ostatni raz stał na czele rządu na początku 1933 roku. W tym samym roku przeżył kolejny zamach, a po nieudanym puczu swoich zwolenników w marcu 1935 roku uciekł z kraju i został zaocznie skazany na śmierć. Zmarł w Paryżu 18 marca 1936 roku. Pochowano go na Krecie, na wzgórzu Akrotiri nad Chanią.

Ocena

Dla większości historyków Wenizelos jest twórcą nowoczesnej Grecji, politykiem o wyjątkowym talencie dyplomatycznym, który w 1915 roku trafnie przewidział zwycięstwo Ententy i rozumiał, że los Grecji zależy od mocarstw panujących na morzu. Jego zwolennicy podkreślali, że to on miał rację w sporze z królem: dotrzymanie sojuszu z Serbią byłoby sprawą honoru, a udział w wojnie dał Grecji miejsce przy stole zwycięzców. Bez niego, przekonywali, kraj zamiast traktatu z Sèvres doczekałby się utraty Macedonii na rzecz Bułgarów.

Krytycy, od rojalistów takich jak George F. Abbott po część współczesnych autorów, zarzucają mu, że wciągnął obce floty i wojska do sporu wewnętrznego, że w 1916 roku rozbił państwo, a w 1917 roku wrócił do władzy na francuskich bagnetach i rządził bez nowych wyborów, prześladując przeciwników. Wskazuje się też, że jego wizja „wielkiej Grecji” w Azji Mniejszej, którą Ententa obiecywała mu od 1915 roku, przerosła siły kraju i otworzyła drogę do katastrofy 1922 roku, choć nie on prowadził Greków w głąb Anatolii. Hassiotis zwraca uwagę, że wielu mieszkańców Macedonii, muzułmanów, Żydów i Słowian, nie podzielało jego narodowych celów. Zgodni są wszyscy co do jednego: przez trzy dekady Wenizelos był osią, wokół której obracała się grecka polityka, a podział na wenizelistów i ich przeciwników przetrwał go o wiele lat.