Schizma narodowa

Schizmą narodową (po grecku Ethnikos Dichasmos) Grecy nazwali rozłam, który w czasie I wojny światowej podzielił ich kraj na dwa wrogie obozy. Po jednej stronie stał premier Elefterios Wenizelos, który chciał wojny u boku Ententy, po drugiej król Konstantyn I, zwolennik neutralności. Od jesieni 1916 do czerwca 1917 roku Grecja miała dwa rządy, a podział na długo przeżył wojnę.

Źródła sporu

Spór miał wiele warstw. Wenizelos, architekt zwycięstw w wojnach bałkańskich, liczył, że wojnę wygrają mocarstwa panujące na Morzu Śródziemnym, a rozpad Turcji pozwoli spełnić Wielką Ideę, czyli połączyć z Grecją Greków żyjących pod władzą turecką. Konstantyn, wychowany w berlińskiej akademii wojskowej i żonaty z siostrą cesarza Wilhelma II, spodziewał się zwycięstwa Niemiec i chciał ocalić zdobycze z lat 1912–1913. Stali za nim oficerowie sztabu generalnego i dawne stronnictwa, odsunięte od władzy przez liberałów. Grecki historyk Loukianos Hassiotis widzi w tym konflikcie także spór o konstytucyjne prawa korony i rywalizację starych i nowych elit.

Pierwsze starcie przyszło w marcu 1915 roku. Król odrzucił plan wysłania wojska do Dardaneli, a Wenizelos podał się do dymisji. Liberałowie wygrali czerwcowe wybory, ale 5 października, w dniu, w którym w Salonikach lądowały wojska Ententy, Konstantyn znów zmusił premiera do odejścia, choć kilka godzin wcześniej parlament udzielił rządowi wotum zaufania. Obie strony powoływały się na konstytucję. Wenizeliści twierdzili, że król nie może odrzucać polityki rządu mającego większość, rojaliści, że to monarcha decyduje o wojnie. Liberałowie zbojkotowali grudniowe wybory, a ich zwolenników usuwano z administracji i wojska.

Dwa rządy

W maju 1916 roku załoga, której rząd zakazał oporu, oddała Fort Rupel Bułgarom i Niemcom. Oburzenie w armii wykorzystali oficerowie Obrony Narodowej, którzy 30 sierpnia przejęli władzę w Salonikach dzięki postawie generała Maurice’a Sarraila. Wenizelos z początku uważał ten ruch za przedwczesny, ale po kapitulacji greckiego korpusu w Kawali opuścił Ateny i 9 października stanął w Salonikach na czele rządu tymczasowego razem z admirałem Kunduriotisem i generałem Danglisem. Rząd ten opanował północ kraju, Kretę i wyspy egejskie, w listopadzie wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii, a Ententa uznała go tylko de facto.

Rozłam zamienił się w wojnę nerwów, a chwilami w przemoc. 1 grudnia 1916 roku desant sprzymierzonych starł się w Atenach z wojskiem królewskim, nazajutrz rojaliści napadli na wenizelistów, a blokada wybrzeży sprowadziła na stolicę głód. Arcybiskup Aten rzucił na Wenizelosa klątwę. W czerwcu 1917 roku Francja i Wielka Brytania wymusiły wyjazd Konstantyna, który zostawił tron synowi Aleksandrowi, choć formalnie nie abdykował. 27 czerwca Wenizelos objął władzę w Atenach, a jego rząd zerwał stosunki z państwami centralnymi.

Co pozostało

Jedność była tylko pozorna. Nowy rząd zesłał przywódców obozu królewskiego, a mobilizację utrudniały bunty królewskich oficerów i propaganda zwolenników Konstantyna, prowadzona ze Szwajcarii. Mimo to greckie dywizje w maju 1918 roku zdobyły Skra di Legen i walczyły w ofensywie wrześniowej. W 1920 roku Wenizelos przegrał wybory, a Konstantyn wrócił na tron, by stracić go po klęsce w Azji Mniejszej w 1922 roku. Masowe mobilizowanie zwolenników obu obozów, jak pisze Hassiotis, naznaczyło greckie spory polityczne na resztę stulecia.