Liga Narodów

Liga Narodów była pierwszą stałą organizacją państw, która miała rozstrzygać spory między nimi i chronić pokój na całym świecie. Powołała ją konferencja pokojowa w Paryżu, a jej pakt otwierał traktat wersalski. Istniała w latach 1920–1946, a jej siedzibą była Genewa.

Pomysł z czasów wojny

Myśl o nowej, stałej organizacji państw, która strzegłaby pokoju, dojrzewała w czasie wojny wśród dyplomatów i intelektualistów po obu stronach Atlantyku. W Londynie jesienią 1916 roku Robert Cecil, minister blokady, rozesłał gabinetowi memoriał o zapobieganiu przyszłym wojnom. Państwa miały poddawać spory konferencji, zanim chwycą za broń, a opornych miały czekać blokada i sankcje finansowe. Komisja lorda Phillimore’a, powołana z jego inicjatywy, przygotowała brytyjski projekt, który w maju 1918 roku trafił do prezydenta Woodrowa Wilsona.

Wilson mówił o lidze pokoju już w styczniu 1917 roku, gdy wzywał do pokoju bez zwycięstwa. Ostatni z jego czternastu punktów, ogłoszonych 8 stycznia 1918 roku, zapowiadał „ogólny związek narodów”, który miał zapewnić wzajemne gwarancje niepodległości i całości terytorialnej państwom wielkim i małym. Ligi narodów, z międzynarodowym trybunałem i wspólną akcją przeciw państwu odrzucającemu arbitraż, zażądali w lutym 1918 roku także socjaliści i związkowcy Ententy na konferencji w Londynie.

Pakt

Wilson przypłynął do Europy w grudniu tego roku przekonany, że bez ligi pokój nie przetrwa. 25 stycznia 1919 roku konferencja przyjęła zasadę jej utworzenia, a pakt opracowała komisja pod przewodnictwem prezydenta. Pracowali w niej między innymi Cecil, pułkownik Edward House i Jan Smuts, od którego pochodził pomysł stałej rady wielkich mocarstw z udziałem mniejszych państw i systemu mandatów.

Pakt liczył 26 artykułów. Organami Ligi były Zgromadzenie wszystkich członków, Rada i stały Sekretariat. W artykule 10 członkowie zobowiązali się szanować całość terytorialną i niepodległość pozostałych oraz bronić ich przed zewnętrzną agresją. Spory mieli oddawać pod arbitraż, sąd albo badanie Rady. Państwo, które mimo to sięgnęło po broń, uznawano za napastnika wobec wszystkich, a pozostali członkowie mieli zerwać z nim stosunki handlowe i finansowe.

Lidze powierzono nadzór nad mandatami, czyli dawnymi koloniami niemieckimi i arabskimi ziemiami Imperium Osmańskiego, którymi w jej imieniu zarządzały zwycięskie mocarstwa. Pod jej opieką znalazło się Wolne Miasto Gdańsk, zarządzała Zagłębiem Saary i czuwała nad traktatami o ochronie mniejszości, w tym nad polskim.

Bez Stanów Zjednoczonych

Liga zaczęła działać 10 stycznia 1920 roku, gdy wszedł w życie traktat wersalski. 15 listopada 1920 roku na pierwsze Zgromadzenie w Genewie zjechali przedstawiciele 41 państw. Zabrakło Stanów Zjednoczonych. Republikanie w Senacie obawiali się, że artykuł 10 zobowiąże kraj do obrony innych państw bez zgody Kongresu, i w marcu 1920 roku Senat odrzucił traktat razem z paktem. Według większości historyków Liga działała bez Amerykanów znacznie słabiej, niż mogłaby.

W pierwszych latach Liga zajmowała się sporami zostawionymi przez wojnę, między innymi przygotowała podział Górnego Śląska w 1921 roku. Następnej wojny nie zapobiegła. W kwietniu 1946 roku zakończyła działalność, a wiele jej agend przejęła Organizacja Narodów Zjednoczonych.