Brytyjczycy zajmują Mosul

Wczesnym rankiem 4 listopada 1918 roku do Mosulu przybył generał major H.D. Fanshawe, dowódca brytyjskiej 18 Dywizji, i przejął dowodzenie od generała R.A. Casselsa, którego kawaleria od poprzedniego dnia obsadzała wzgórza i drogi wokół miasta. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 4 listopada zajęcie Mosulu przez wojska brytyjskie. W rzeczywistości była to raczej połowa drogi: Cassels stanął w mieście ze swoim sztabem w południe 3 listopada, ale turecki garnizon nadal w nim był, a dowódca tureckiej 6 Armii, Ali Ihsan Pasza, odmawiał jego wydania. Całe miasto Brytyjczycy objęli dopiero 10 listopada. Wszystko to działo się już po rozejmie w Mudros, który wszedł w życie w południe 31 października.

Marsz po rozejmie

W chwili zawieszenia broni 11 Brygada Kawalerii Casselsa, która kilka dni wcześniej zamknęła Turkom drogę odwrotu i doprowadziła do kapitulacji pod Szarkatem, stała pod Kajjarą, około 60 kilometrów na południe od Mosulu. Generał William Marshall, naczelny dowódca w Mezopotamii, dowiedział się o rozejmie z depeszy Ministerstwa Wojny 1 listopada, a jego pełny tekst dostał dopiero dzień później. Tymczasem doszły go wieści, że Turcy ewakuują Mosul, a w mieście grożą rozruchy. Kazał więc Casselsowi iść naprzód „w interesie prawa i porządku”. Rozkaz dotarł do kawalerii tuż przed północą z 1 na 2 listopada.

Turcy nie zamierzali ustąpić bez sprzeciwu. Dowódca ich 5 Dywizji, który z jednym pułkiem piechoty i kilkoma działami stał w poprzek drogi około 8 kilometrów przed Mosulem, wezwał Casselsa, by wrócił pod Kajjarę, skoro walki ustały. 2 listopada do Alego Ihsana pojechał oficer polityczny, pułkownik Gerard Leachman. Turecki dowódca oświadczył, że nie odda Mosulu, ale nie zamierza też walczyć i zgodził się, by Brytyjczycy zajęli wzgórza nad miastem. Cassels spotkał się z nim osobiście i umówili linię około 3 kilometrów od miasta. Według brytyjskiej historii oficjalnej (F.J. Moberly, The Campaign in Mesopotamia, t. IV) rozmowa przebiegła „przez cały czas bardzo przyjaźnie”.

Wieczorem przyszedł jednak nowy rozkaz Marshalla. Ministerstwo Wojny poleciło zająć Mosul, powołując się na artykuł 7 rozejmu, który pozwalał sprzymierzonym obsadzić każdy punkt strategiczny, oraz na artykuł 16, nakazujący wszystkim garnizonom w Mezopotamii poddać się najbliższemu dowódcy sprzymierzonych. 3 listopada rano Cassels pojechał przodem do Alego Ihsana, a w południe meldował, że jest w Mosulu, a jego żołnierze trzymają punkty wokół miasta i wszystkie główne drogi. Po południu przyleciał samolotem dowódca I Korpusu, generał Alexander Cobbe, z listem Marshalla. Ali Ihsan odpowiedział, że bez rozkazu własnego rządu nie może go wykonać. Wieczorem, gdy dostał wreszcie tekst rozejmu, przekonywał, że Mosul nie podlega artykułowi 7, a artykuł 16 go nie dotyczy, bo dowodzi armią polową, a nie garnizonem.

Ewakuacja

Rząd w Konstantynopolu również zaprotestował przez admirała Calthorpe’a. Londyn nie ustąpił, ale zgodził się złagodzić warunki: Turcy nie musieli iść do niewoli, mieli tylko oddać broń ze składów i odejść tam, gdzie wskaże Marshall. 7 listopada Marshall przyjechał do Mosulu i nakazał Alemu Ihsanowi wyprowadzić wojska z całego wilajetu, poczynając od następnego dnia, tak by do 15 listopada nie było w nim tureckich żołnierzy. Ali Ihsan zgodził się, ale pod protestem. 9 listopada rząd turecki wydał wreszcie swojemu dowódcy rozkaz ewakuacji, a 10 listopada Brytyjczycy objęli całe miasto. Wojska tureckie odeszły do Nusaybin na rozwiązanie, a Ali Ihsan złożył dowództwo.

W Mosulu wojna się skończyła, ale zaczął się spór, który trwał jeszcze kilka lat. Turcy uważali, że miasto zajęto z naruszeniem rozejmu i że wilajet Mosulu, zamieszkany w dużej części przez Kurdów, powinien zostać przy Turcji. Wielka Brytania włączyła go do tworzonego Iraku. Spór, w którym chodziło też o ropę naftową, rozstrzygnęła dopiero Liga Narodów na korzyść Iraku, a Turcja pogodziła się z utratą wilajetu w układzie z 1926 roku.