Bitwa nad Niemnem

Bitwa nad Niemnem, stoczona w ostatniej dekadzie września 1920 roku, była drugim po Bitwie Warszawskiej wielkim zwycięstwem Wojska Polskiego w wojnie z Rosją Radziecką i ostatnią wielką bitwą tej wojny. Michaił Tuchaczewski, który w sierpniu cofnął się spod Warszawy nad Niemen, odbudował tu swój Front Zachodni i przygotowywał nowe natarcie. Józef Piłsudski go uprzedził. Związał główne siły sowieckie pod Grodnem i Wołkowyskiem, a grupą manewrową, idącą przez ziemie zajęte przez Litwinów, obszedł je od północy. 25 września Tuchaczewski nakazał odwrót, w nocy na 26 września Polacy weszli do Grodna, a Armia Czerwona cofnęła się w głąb Białorusi.

Nazwa i daty

W polskiej literaturze bitwę nazywa się bitwą nad Niemnem albo bitwą niemeńską. Historyk Lech Wyszczelski woli nazwę „operacja niemeńska”, bo składało się na nią wiele odrębnych bitew i pościg. Polska Wikipedia przyjmuje daty 20–26 września, dodając, że część źródeł podaje 20–28 września. Tak datuje bitwę między innymi kalendarium portalu dzieje.pl Muzeum Historii Polski. Ta strona przyjmuje 20–26 września: od pierwszego natarcia pod Grodnem do zajęcia miasta. Walki pod Lidą 28 września należą już do pościgu. Bitwy nie należy mylić z walkami nad Niemnem z września 1914 roku ani z lipcowymi bojami nad tą samą rzeką z czasu ofensywy Tuchaczewskiego.

Tło

Po klęsce pod Warszawą resztki Frontu Zachodniego obsadziły pod koniec sierpnia linię Niemna, Szczary i Świsłoczy. W ciągu trzech tygodni Tuchaczewski uzupełnił rozbite dywizje posiłkami z głębi Rosji i z granicy fińskiej. Według polskich opracowań miał około 73 tysięcy żołnierzy w 3, 15 i 16 Armii, a na południu, na Polesiu, 4 Armię. Naczelny wódz Armii Czerwonej Siergiej Kamieniew wyznaczył początek nowej ofensywy na koniec września. Tuchaczewski meldował Leninowi, że klęska pod Warszawą nie przesądziła o losach wojny.

Sprawę komplikowała Litwa. 12 lipca podpisała ona z Rosją Radziecką traktat pokojowy, który przyznawał jej Wilno, a po odwrocie Armii Czerwonej jej wojska weszły do miasta, zdobytego przez Polaków w 1919 roku, i zajęły też część Suwalszczyzny i Grodzieńszczyzny. Na początku września doszło do walk polsko-litewskich pod Sejnami i Augustowem. Litwini ogłaszali neutralność, ale w Polsce traktowano ich jako faktycznych sojuszników Moskwy. 20 września Rada Ligi Narodów potwierdziła tak zwaną linię Focha jako tymczasową linię demarkacyjną. Jedyne drogi na tyły Tuchaczewskiego od północy prowadziły przez ziemie, które kontrolowali Litwini.

Plan

10 września w kwaterze w Brześciu Piłsudski przedstawił dowódcom 2 i 4 Armii swój zamiar. 4 Armia generała Leonarda Skierskiego miała nacierać na Wołkowysk, by utwierdzić Rosjan w przekonaniu, że główne uderzenie pójdzie w centrum. Siły główne 2 Armii generała Edwarda Rydza-Śmigłego miały wiązać przeciwnika pod Grodnem. Rozstrzygnięcie miała przynieść grupa manewrowa 2 Armii, złożona z 1 Dywizji Piechoty Legionów, 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej i dwóch brygad jazdy. Miała przejść przez skrawek ziem zajętych przez Litwinów, sforsować Niemen pod Druskienikami i wyjść na głębokie tyły sowieckie w rejonie Lidy. Obie polskie armie liczyły według polskich opracowań około 67 tysięcy żołnierzy. Szczegółowy rozkaz Naczelnego Wodza wydano 19 września.

Grodno i Brzostowica

20 września, zanim ruszyła grupa manewrowa, 21 Dywizja Górska i 22 Dywizja Ochotnicza ze wsparciem artylerii ciężkiej uderzyły znad Puszczy Augustowskiej w stronę Grodna. Rosjanie, zaskoczeni, cofnęli się pod forty twierdzy. Tuchaczewski uznał to za początek głównej ofensywy i rzucił tu odwody. Przez następne dni, od 21 do 24 września, pod Kuźnicą, Odelskiem i Nowym Dworem trwały ciężkie walki, a wiele wsi kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Na prawym skrzydle 3 Dywizja Legionów pod Brzostowicą Wielką odparła kilkanaście ataków. W nocy z 22 na 23 września ochotniczy 205 Pułk Piechoty majora Bernarda Monda sforsował wezbrany Niemen po uszkodzonym moście pod Hożą, na północ od Grodna, i zaczął podchodzić pod twierdzę od drugiego brzegu.

Uderzenie z północy

22 września ruszyła grupa manewrowa. 1 Dywizja Legionów w kilkugodzinnej walce rozbiła dwa litewskie pułki piechoty, wzięła ponad 1700 jeńców i zajęła Sejny. 23 września 4 Brygada Jazdy zdobyła nienaruszony most na Niemnie w Druskienikach. Rosjanie długo nie wiedzieli, co się dzieje na ich północnym skrzydle. Gdy to zrozumieli, skierowali przeciw grupie manewrowej dwie dywizje z odwodu, co osłabiło obronę linii Niemna pod Grodnem.

Na południu grupa generała Władysława Junga z 4 Armii 23 września zdobyła Wołkowysk, ważny węzeł kolejowy. Następnego dnia doborowa sowiecka 27 Dywizja Strzelców odbiła miasto, ale związała się przy tym walką, a 3 Dywizja Legionów mogła ruszyć nad Niemen pod Mostami.

25 września Polacy opanowali kolejne forty Grodna, a wieczorem Tuchaczewski nakazał 3 Armii odwrót. Tego dnia sowieckie wojska opuściły Wołkowysk i zachodni brzeg Niemna. W nocy z 25 na 26 września 22 Dywizja Ochotnicza wkroczyła do opuszczonego Grodna. Odwrót miejscami zmienił się w ucieczkę.

Pościg

Piłsudski skierował grupę manewrową na Lidę, ale rozkaz dotarł do oddziałów z opóźnieniem. 26 września 1 Dywizja Legionów zaskoczyła cofające się kolumny sowieckie pod Raduniem, a 28 września po zaciętych walkach ulicznych zdobyła Lidę, biorąc według polskich danych około 10 tysięcy jeńców. Sowieckiej 3 Armii nie udało się jednak okrążyć. Na południu 4 Armia zajęła pod koniec września Pińsk i Baranowicze. Front Zachodni nie był już w stanie zatrzymać polskiego marszu na wschód.

Straty

Pełnych danych o stratach nie ma. W samych walkach o Lidę Polacy stracili według polskich opracowań 41 zabitych i 205 rannych, a w walkach o Wołkowysk 53 zabitych, 253 rannych i 60 zaginionych. Polska literatura podaje, że w całej operacji wzięto około 40 tysięcy jeńców i 140 dział. Strat sowieckich w zabitych i rannych nie znamy.

Znaczenie

Bitwa nad Niemnem rozwiała nadzieje Moskwy na ponowny marsz na Polskę. Od tej chwili Armia Czerwona na froncie polskim głównie się cofała, a w Rydze od 21 września trwały rokowania pokojowe, w których delegacja sowiecka musiała się liczyć z nowym położeniem na froncie. Dla Lenina i jego współpracowników najważniejsze stało się zakończenie wojny z Polską przed zimą, by rozprawić się z białą armią generała Piotra Wrangla na Krymie.

Bitwa miała też drugi, litewski wymiar. Polskie wojska, maszerując przez Sejny i Druskieniki, weszły na ziemie, które Litwa uważała za swoje, i pobiły jej oddziały. Strona litewska widziała w tym naruszenie linii demarkacyjnej, strona polska odpowiedź na współpracę Litwinów z Armią Czerwoną. Spór o Wilno, odsunięty na czas wojny z Rosją, miał wkrótce wrócić z nową siłą.