Porozumienie w sprawie Togo

27 grudnia 1916 roku rządy Wielkiej Brytanii i Francji zawarły porozumienie o tymczasowym zarządzie zdobytym niemieckim Togolandem. Tę datę podają zgodnie dawna brytyjska chronologia wojny, która wymienia porozumienie również w spisie układów brytyjsko-francuskich, oraz współczesne opracowania. Według nich tego dnia kolonię podzielono na dwie odrębne strefy, brytyjską i francuską. Sam tekst porozumienia jest jednak w literaturze rzadko omawiany, a jego szczegóły znamy głównie z tego, jak potem rządzono obiema częściami kraju.

Togoland skapitulował już 26 sierpnia 1914 roku, po niespełna trzech tygodniach walk. Kilka dni później dowódcy i gubernatorzy sąsiednich kolonii, brytyjskiego Złotego Wybrzeża i francuskiego Dahomeju, podzielili kraj na strefy okupacyjne według tego, gdzie stały ich wojska. Brytyjczycy objęli zachodnią część kolonii ze stolicą w Lomé i wszystkimi trzema liniami kolejowymi, Francuzi wschodnią i północną. Miał to być układ na czas wojny, do ostatecznego rozstrzygnięcia po zawarciu pokoju. Rządy w Londynie i Paryżu przyjęły go bez zmian.

Przez dwa lata obie strefy formalnie pozostawały pod okupacją wojskową, choć w praktyce była to okupacja tylko z nazwy. Według brytyjskiego wydawnictwa The Empire at War w strefie brytyjskiej na garnizon wystarczała jedna kompania żołnierzy ze Złotego Wybrzeża lub Sierra Leone. Zarząd sprawowali urzędnicy ze Złotego Wybrzeża. Zniesiono niemiecki podatek pogłówny i przymusową pracę u prywatnych pracodawców. Roczny raport Złotego Wybrzeża za 1916 rok podawał, że brytyjska strefa sama się utrzymuje, a obszar upraw wzrósł w niej o jedną trzecią. Niemieckich kupców początkowo zostawiono w spokoju, ale w 1916 roku deportowano ich, a w latach 1916–1917 także niemieckich misjonarzy.

Grudniowe porozumienie zamieniło tymczasowe strefy okupacyjne w dwa osobne obszary administracyjne. Granica między nimi w zasadzie pokrywała się z linią z 1914 roku. Lomé pozostało w rękach brytyjskich. Według współczesnych opracowań granica przecinała, nie zważając na nie, dawne niemieckie okręgi i podziały plemienne. Zestawienia kolonialnych administratorów podają, że od 27 grudnia 1916 roku zachodnią częścią kraju rządzili bezpośrednio gubernatorzy Złotego Wybrzeża. Większą, wschodnią częścią kraju zarządzał francuski komisarz. Podobne rozwiązanie przyjęto wcześniej w Kamerunie, który Brytyjczycy i Francuzi podzielili tymczasowo w marcu 1916 roku.

Także w Togolandzie podział miał obowiązywać tylko do końca wojny. Francuzi od początku uważali go za niekorzystny, bo Brytyjczykom przypadły Lomé, koleje i żyzne okolice Kpalimé z plantacjami kakao. W 1919 roku w Londynie uzgodniono nową granicę, korzystniejszą dla Francji. Lomé przeszło pod władzę francuską 1 października 1920 roku, a w 1922 roku obie części stały się terytoriami mandatowymi Ligi Narodów: Togo Brytyjskim i Togo Francuskim.