Zajęcie niemieckich kolonii w Azji i na Pacyfiku

W chwili wybuchu wojny Niemcy miały na Dalekim Wschodzie i na Pacyfiku rozległe, ale niemal bezbronne imperium kolonialne: dzierżawę Kiautschou z portem Tsingtao w Chinach, Samoa Niemieckie, Nową Gwineę Niemiecką z Archipelagiem Bismarcka oraz setki wysp Mikronezji. W ciągu niewiele ponad dwóch miesięcy jesienią 1914 roku straciły prawie wszystko. Samoa zajęli bez walki Nowozelandczycy, Nową Gwineę po krótkiej walce Australijczycy, wyspy na północ od równika japońska flota, a jedyną prawdziwą twierdzę, Tsingtao, zdobyli po dwumiesięcznym oblężeniu Japończycy ze wsparciem niewielkiego oddziału brytyjskiego. Niemiecka eskadra, która mogła tych posiadłości bronić, odpłynęła na drugi koniec oceanu. Kampania była krótka i stosunkowo mało krwawa, ale na długo zmieniła układ sił na Pacyfiku.

Nazwa i daty

Działania te nie mają w historiografii jednej ustalonej nazwy. Opracowania brytyjskie i australijskie opisują je osobno, jako zajęcie Samoa, wyprawę do Rabaulu i oblężenie Tsingtao, a japońskie jako wojnę japońsko-niemiecką i zajęcie wysp Mórz Południowych. Na naszej stronie łączymy je w jedną kampanię, bo toczyły się równocześnie, przeciw temu samemu przeciwnikowi i z tego samego powodu: Wielka Brytania chciała pozbawić niemiecką eskadrę admirała Maximiliana von Spee baz, węgla i łączności radiowej.

Przyjmujemy daty 29 sierpnia – 7 listopada 1914 roku. 29 sierpnia pod Apią wylądowali Nowozelandczycy i była to pierwsza niemiecka posiadłość w tym regionie zajęta przez wojska Ententy. Można by liczyć kampanię wcześniej: 12 sierpnia brytyjski krążownik pancerny Minotaur ostrzelał radiostację na wyspie Yap, a 27 sierpnia japońska flota rozpoczęła blokadę Tsingtao. Były to jednak działania czysto morskie, które nie odebrały Niemcom żadnego skrawka ziemi. 7 listopada skapitulowała załoga Tsingtao, ostatniego miejsca, w którym Niemcy stawiali zorganizowany opór. Australijczycy obsadzali jeszcze do grudnia odległe wyspy dawnej Nowej Gwinei Niemieckiej, a jeden niemiecki oficer ukrywał się w jej górach do końca wojny, ale o losie kolonii przesądzono już wcześniej.

Tło

Niemcy zdobyły swoje posiadłości na Pacyfiku późno i w kilku etapach. W 1884 roku objęły protektorat nad północno-wschodnią częścią Nowej Gwinei i pobliskimi wyspami, w 1885 roku nad Wyspami Marshalla, w 1898 roku wydzierżawiły od Chin zatokę Kiautschou, a w 1899 roku kupiły od Hiszpanii Karoliny i Mariany, z wyjątkiem amerykańskiego Guamu. W tym samym roku podzieliły się z Amerykanami wyspami Samoa. Wszystkie te kolonie, poza Tsingtao, były słabo zaludnione przez Europejczyków i nie miały prawdziwych garnizonów. Porządku pilnowały w nich nieliczne oddziały policji złożone z miejscowych mieszkańców pod rozkazami niemieckich urzędników.

Ich znaczenie wojskowe polegało na czym innym. Na Yap, Nauru, Samoa i Nowej Brytanii Niemcy zbudowali radiostacje, a przez Yap biegły podmorskie kable telegraficzne. Dzięki nim mogła działać Eskadra Wschodnioazjatycka z bazą w Tsingtao, najsilniejszy niemiecki zespół okrętów poza wodami europejskimi. Wybuch wojny zastał jej główne siły z dala od Chin, na Karolinach, skąd 6 sierpnia wypłynęły w nieznanym dla aliantów kierunku. Już 6 sierpnia, dwa dni po przystąpieniu Wielkiej Brytanii do wojny, Londyn poprosił rządy Australii i Nowej Zelandii o zajęcie niemieckich radiostacji na Pacyfiku, nazywając to „wielką i pilną przysługą dla Imperium”.

Wielka Brytania zwróciła się też o pomoc w zwalczaniu niemieckich okrętów do Japonii, związanej z nią od 1902 roku sojuszem. Rząd premiera Shigenobu Ōkumy zobaczył w tym szansę na znacznie więcej. 15 sierpnia Tokio postawiło Niemcom ultimatum, żądając wycofania okrętów z wód Dalekiego Wschodu i oddania całej dzierżawy Kiautschou, a gdy pozostało ono bez odpowiedzi, 23 sierpnia wypowiedziało Niemcom wojnę. Brytyjczycy, a jeszcze bardziej Australijczycy i Nowozelandczycy, obawiali się japońskiej ekspansji, ale nie mogli się bez japońskiej floty obejść. Od tej chwili było jasne, że niemieckie posiadłości w regionie upadną, a otwarte pozostawało tylko pytanie, kto je zajmie.

Samoa i radiostacje

Pierwsi wyruszyli Nowozelandczycy. Oddział pod dowództwem podpułkownika Roberta Logana, nazwany Samoańskim Oddziałem Wysuniętym, liczył ponad 1400 ludzi. 15 sierpnia wypłynął z Nowej Zelandii na dwóch transportowcach pod osłoną trzech starych krążowników brytyjskich, Psyche, Philomel i Pyramus. Ponieważ eskadra Spee mogła przebywać gdzieś na Pacyfiku, Admiralicja skierowała konwój do Numei w Nowej Kaledonii, gdzie dołączyły do niego australijski krążownik liniowy Australia, krążownik Melbourne i francuski krążownik pancerny Montcalm. Dowództwo całej wyprawy objął kontradmirał George Patey. Przez Fidżi konwój dotarł 29 sierpnia rano przed Apię na wyspie Upolu.

Gubernator Samoa Erich Schultz-Ewerth nie miał czym się bronić i nie chciał narażać mieszkańców. Gdy Psyche weszła do portu pod flagą parlamentarza, odpowiedział, że nie będzie stawiał oporu. Wieczorem Nowozelandczycy zeszli na ląd, a koło północy dotarli do radiostacji, którą Niemcy zdążyli już w dużej części zniszczyć. 30 sierpnia Logan odczytał w Apii proklamację o okupacji wysp w imieniu króla Jerzego V i wciągnięto brytyjską flagę. Samoa było drugą, po Togolandzie, niemiecką kolonią utraconą w tej wojnie. Gubernatora i kilku urzędników wywieziono najpierw na Fidżi, a potem do Nowej Zelandii.

Spee pojawił się pod Apią dopiero 14 września ze swoimi krążownikami pancernymi Scharnhorst i Gneisenau. Okręty alianckie odpłynęły kilka dni wcześniej, a admirał uznał, że atak na port nie ma sensu, i odpłynął bez jednego strzału. Okupacja Samoa trwała odtąd spokojnie do końca wojny.

Nowa Gwinea Niemiecka

Australia wystawiła do zajęcia Nowej Gwinei osobną formację, Australijskie Morskie i Wojskowe Siły Ekspedycyjne (AN&MEF), niezależne od armii ochotniczej formowanej do walki w Europie. W ciągu dziesięciu dni pułkownik William Holmes zebrał batalion piechoty liczący około tysiąca ochotników z Nowej Południowej Walii i około 500 rezerwistów marynarki i byłych marynarzy, którzy mieli walczyć na lądzie. 19 sierpnia oddział wypłynął z Sydney na transportowcu Berrima. Część sił, w tym ochotników z Queenslandu, zostawiono po drodze w Port Moresby, a drugi transportowiec, Kanowna, odesłano do domu po buncie jego palaczy. 9 września krążownik Melbourne podpłynął do Nauru, gdzie niemiecka obsługa sama unieruchomiła radiostację.

11 września zespół okrętów stanął pod Rabaulem, stolicą kolonii na wyspie Nowa Brytania. Małe oddziały rezerwistów wylądowały bez oporu w Kabakaul i w Herbertshöhe, dzisiejszym Kokopo. Z Kabakaul patrol około 25 ludzi ruszył przez dżunglę ku radiostacji w Bita Paka, położonej kilka kilometrów w głębi wyspy. Kolonii broniło zaledwie kilkudziesięciu Niemców, głównie rezerwistów, i kilkuset melanezyjskich policjantów, ale dobrze znali oni teren. Ogień z zasadzek i okopów przegradzających drogę zmusił Australijczyków do całodziennej walki. Dopiero z posiłkami z okrętów zdobyli kolejne pozycje i wieczorem dotarli do opuszczonej radiostacji. Była to pierwsza bitwa Australijczyków w tej wojnie.

12 września piechota z Berrimy wylądowała w Rabaulu, a 13 września Australijczycy uroczyście ogłosili początek okupacji wojskowej kolonii. Pełniący obowiązki gubernatora Eduard Haber wycofał się jednak z resztą sił w głąb wyspy, do osady Toma. 14 września krążownik Encounter ostrzelał wzgórza wokół niej, a australijska piechota ruszyła w jej stronę. Do walki nie doszło. Po krótkim oblężeniu Tomy Haber przyjął 17 września warunki kapitulacji, które Holmes rozciągnął na wszystkie niemieckie posiadłości zarządzane z Rabaulu. 21 września w Herbertshöhe złożyło broń około 40 Niemców i około 110 melanezyjskich policjantów. Tego samego dnia, gdy Encounter ostrzeliwał Tomę, w pobliżu Rabaulu zaginął bez śladu australijski okręt podwodny AE1 z całą, 35-osobową załogą.

W kolejnych tygodniach Australijczycy obsadzali pozostałe części rozległej kolonii. 24 września wylądowali w Madangu na Ziemi Cesarza Wilhelma, w październiku na Nowej Irlandii, a 6 listopada osadzili garnizon na Nauru. Na wodach kolonii przeczesywali kryjówki niemieckich statków, a 11 października zdobyli bez walki rządowy jacht Komet. Wyspy Admiralicji i północne Wyspy Salomona obsadzili dopiero w listopadzie i grudniu, ale nikt już tam nie stawiał oporu. Holmes zostawił na miejscu niemieckich urzędników i plantatorów, którzy przysięgli zachować neutralność, bo bez nich gospodarka kolonii by upadła. Część opinii w Australii uznała te warunki za zbyt łagodne.

Japonia na wyspach Mikronezji

Na początku sierpnia Spee zebrał swoje okręty przy wyspie Pagan w Marianach. Tam odłączył krążownik Emden, który popłynął na samodzielny rajd po Oceanie Indyjskim. Gdy stało się jasne, że Japonia przystąpi do wojny, admirał uznał, że na zachodnim Pacyfiku nie ma dla niego miejsca, i skierował się na wschód, ku wybrzeżom Ameryki Południowej, gdzie mógł liczyć na węgiel z neutralnych portów. Po drodze pojawił się pod Apią i 22 września ostrzelał Papeete na francuskim Tahiti. 1 listopada u wybrzeży Chile rozbił brytyjski zespół w bitwie pod Coronelem. Niemieckie kolonie zostały w ten sposób zdane na siebie.

Japońska marynarka wysłała na Pacyfik dwa zespoły, oficjalnie po to, by szukać eskadry Spee. Pierwszym dowodził wiceadmirał Tanin Yamaya, drugim, z pancernikiem Satsuma jako okrętem flagowym, kontradmirał Tatsuo Matsumura. Minister marynarki polecił początkowo nie zajmować wysp, ale Yamaya według części opracowań wysadził desant na atolu Jaluit, ośrodku administracyjnym Wysp Marshalla, już 29 września. Gdy okazało się, że nikt inny wysp nie obsadził, w Tokio zmieniono zdanie. 3 października Japończycy ostatecznie zajęli Jaluit, w kolejnych dniach Kosrae, 7 października Pohnpei i Yap, potem Palau, 12 października atol Chuuk, a 14 października Saipan w Marianach. Na Yap załoga niemieckiego okrętu pomiarowego Planet zatopiła go sama, by nie wpadł w ręce przeciwnika.

Na wyspach nie było żadnych sił zdolnych do obrony i ani Niemcy, ani miejscowi mieszkańcy nie stawiali otwartego oporu. Japończycy od razu utworzyli na nich tymczasowe zarządy wojskowe. Niemieckim urzędnikom zaproponowali przejściową służbę u siebie, a gdy większość odmówiła, odesłali ich do Niemiec. Tokio przedstawiało początkowo okupację jako krok czysto wojskowy i tymczasowy, a w Londynie rozważano, czy wyspy nie powinny przejąć Australijczycy. Szybko okazało się jednak, że Japonia nie zamierza ich nikomu oddać. W ten sposób równik stał się faktyczną granicą: na południe od niego niemieckie ziemie zajęli Australijczycy i Nowozelandczycy, na północ Japończycy.

Oblężenie Tsingtao

Tsingtao, dzisiejsze Qingdao, było jedyną niemiecką posiadłością w regionie przygotowaną do obrony. Port osłaniały baterie nadbrzeżne, a od strony lądu linia pięciu dzieł piechoty z artylerią na wzgórzach za nią. Gubernator dzierżawy, komandor Alfred Meyer-Waldeck, miał według różnych danych od około 3,6 do ponad 4,5 tysiąca ludzi: III Batalion Morski, marynarzy, rezerwistów ściągniętych z całych Chin i ochotników. W porcie stał też austro-węgierski krążownik Kaiserin Elisabeth, którego załoga zeszła częściowo na ląd. Cesarz Wilhelm II miał powiedzieć, że oddanie Tsingtao Japończykom byłoby dla niego większym wstydem niż oddanie Berlina Rosjanom. Obrońcy wiedzieli jednak, że nie mogą liczyć na odsiecz.

27 sierpnia japońska flota wiceadmirała Sadakichiego Katō rozpoczęła blokadę od strony morza, a dołączyły do niej brytyjski pancernik Triumph i niszczyciel Usk. Przeciw twierdzy Japonia skierowała 18 Dywizję generała Mitsuomiego Kamio, wzmocnioną ciężką artylerią, według różnych danych około 20–24 tysięcy żołnierzy i ponad 140 dział. 2 września pierwsze oddziały wylądowały pod Longkou, na neutralnym terytorium Chin, ponad 150 kilometrów od celu, i zajęły potem niemiecką kolej w głąb Szantungu. Ulewne deszcze zamieniły drogi w bagno, dlatego 18 września część wojsk wysadzono znacznie bliżej, w zatoce Laoshan. 22–23 września wylądował tam brytyjski kontyngent generała brygady Nathaniela Barnardistona, około 1500 ludzi z South Wales Borderers i 36 Pułku Sikhów z garnizonu w Tiencinie.

Pod koniec września Japończycy zajęli wysunięte pozycje niemieckie, w tym wzgórze Księcia Henryka, skąd widać było całe miasto. Kamio nie próbował szturmu z marszu. Jego żołnierze kopali równoległe linie okopów coraz bliżej niemieckich dzieł, a artylerzyści sprowadzali na stanowiska ciężkie działa. Japońskie wodnosamoloty z transportowca Wakamiya przeprowadziły nad twierdzą pierwsze w historii naloty samolotów startujących z okrętu. Obrońcy odnieśli tylko jeden większy sukces: w nocy z 17 na 18 października torpedowiec S90 storpedował stary japoński krążownik Takachiho, który zatonął z około 270 marynarzami.

31 października Japończycy rozpoczęli wielkie bombardowanie z około stu ciężkich dział i z okrętów. Przez tydzień niszczyli forty, baterie, zbiorniki paliwa i port. 2 listopada załoga zatopiła Kaiserin Elisabeth, której zabrakło amunicji, a niemieckie baterie strzelały coraz rzadziej. W nocy z 6 na 7 listopada japońska piechota uderzyła na środkowy odcinek głównej linii i zdobywała kolejne dzieła. Rano 7 listopada Meyer-Waldeck kazał wywiesić białe flagi i tego samego dnia podpisano kapitulację. Ostatnie niemieckie okręty w porcie zatopiły wcześniej ich własne załogi. 16 listopada wojska japońskie i brytyjskie urządziły uroczyste wkroczenie do miasta.

Straty

Zajęcie wysp Pacyfiku kosztowało obie strony niewiele. Samoa i niemiecka Mikronezja przeszły z rąk do rąk bez walki. Pod Bita Paka zginęło według Australian War Memorial sześciu Australijczyków, a czterech lub pięciu zostało rannych. Niektóre opracowania podają siedmiu zabitych. Po stronie obrońców zginął jeden Niemiec i około 30 Melanezyjczyków. Największą stratą Australijczyków był zaginiony okręt podwodny AE1 z 35 ludźmi.

Znacznie krwawsze było oblężenie Tsingtao, choć dane bardzo się różnią. Po stronie niemieckiej zginęło około 200 ludzi, a rannych było od około 400 do ponad 500. Do japońskiej niewoli trafiło około 4,7 tysiąca Niemców i Austriaków. Straty japońskiej armii podaje się od około 240 do ponad 700 zabitych i około 1300 rannych, a do tego dochodzi około 270 marynarzy z Takachiho i inne straty floty. Brytyjczycy stracili według Narodowego Muzeum Armii 12 zabitych i 53 rannych. W walkach ginęli też chińscy cywile z okolicznych wsi, według japońskich danych blisko sto osób.

Znaczenie

Do końca 1914 roku Niemcy straciły wszystkie posiadłości na Dalekim Wschodzie i na Pacyfiku. Eskadra Spee nie miała już dokąd wrócić, a radiostacje, na których opierała się niemiecka łączność na oceanie, zamilkły. Dla Ententy oznaczało to bezpieczne szlaki dla konwojów z Australii i Nowej Zelandii, które wiozły wojska na Bliski Wschód i do Europy. Dla Australii i Nowej Zelandii były to pierwsze operacje tej wojny, przeprowadzone przez naprędce zebrane oddziały, i choć nie wymagały wielkich ofiar, oba kraje pokazały, że są gotowe działać samodzielnie w swoim regionie.

Największym zwycięzcą okazała się jednak Japonia. Niewielkim kosztem zajęła Kiautschou, kolej w Szantungu i całą niemiecką Mikronezję, a w styczniu 1915 roku przedstawiła Chinom dwadzieścia jeden żądań. Wyspy na północ od równika zatrzymała mimo niepokoju Australii, a w 1917 roku Wielka Brytania w tajnym porozumieniu zgodziła się poprzeć jej roszczenia. Po wojnie dawne niemieckie wyspy stały się japońskim mandatem Ligi Narodów, a ziemie na południe od równika mandatami administrowanymi przez Australię i Nową Zelandię. Przyznanie Japonii praw w Szantungu na konferencji pokojowej w 1919 roku wywołało w Chinach falę protestów, a Tsingtao wróciło do Chin dopiero w 1922 roku. Granica na równiku wyznaczona jesienią 1914 roku przetrwała do następnej wojny, gdy Chuuk, Saipan i inne dawne niemieckie wyspy stały się japońskimi bazami na Pacyfiku.