Shigenobu Ōkuma

Shigenobu Ōkuma był jednym z ojców nowoczesnej Japonii i najpopularniejszym politykiem swojej epoki. Gdy w kwietniu 1914 roku, mając 76 lat, po raz drugi został premierem, był już legendą: twórcą pierwszej japońskiej partii liberalnej, założycielem uczelni, z której wyrósł Uniwersytet Waseda, i weteranem, który w zamachu stracił nogę. Jego rząd wprowadził Japonię do wielkiej wojny po stronie Ententy, zdobył niemiecką twierdzę Tsingtao i wyspy na Pacyfiku, a w 1915 roku przedstawił Chinom „21 żądań”, które na długo zatruły stosunki obu państw. Polityką zagraniczną kierował jednak w praktyce jego minister Takaaki Katō, a sam Ōkuma bardziej niż strategiem był popularnym przywódcą, który dla swojego gabinetu wygrywał wybory.

Przed wojną

Urodził się 11 marca 1838 roku w Sadze, w księstwie Hizen na wyspie Kiusiu, w rodzinie samurajów średniej rangi. Wyrzucony za niesubordynację ze szkoły księstwa, uczył się w szkole nauk holenderskich, a w Nagasaki angielskiego i prawa u amerykańskiego misjonarza Guido Verbecka. Po restauracji Meiji w 1868 roku szybko zrobił karierę w nowym rządzie, choć nie pochodził z dominujących w nim księstw Satsuma i Chōshū. W latach 1873–1880 był ministrem finansów: ujednolicił walutę, ogłosił pierwszy budżet państwa i wspierał rodzący się przemysł, między innymi koncern Mitsubishi.

W 1881 roku zażądał szybkiego wprowadzenia parlamentu i rządu odpowiedzialnego przed większością, na wzór brytyjski, i rywale z Hirobumim Itō na czele usunęli go z rządu. W 1882 roku założył Partię Reformy Konstytucyjnej (Rikken Kaishintō) i szkołę Tokyo Senmon Gakkō, późniejszy Uniwersytet Waseda. Jako minister spraw zagranicznych w latach 1888–1889 prowadził rokowania o zniesienie nierównoprawnych traktatów z mocarstwami. Jego ustępstwa wywołały gniew nacjonalistów i w październiku 1889 roku członek tajnego stowarzyszenia rzucił bombę w jego powóz. Ōkuma przeżył, ale stracił prawą nogę. W 1898 roku stanął na czele pierwszego w dziejach Japonii rządu partyjnego, który rozpadł się po czterech miesiącach. Potem przez lata pozostawał poza władzą, był przewodniczącym Waseda i jednym z najbardziej znanych publicystów kraju.

Gdy na początku 1914 roku afera korupcyjna w marynarce, tak zwana afera Siemensa, obaliła rząd admirała Gonnohyōe Yamamoto, starsi mężowie stanu, genrō, z marszałkiem Aritomo Yamagatą na czele, szukali kogoś, kto dzięki swojej popularności odbierze większość opozycyjnej partii Rikken Seiyūkai. Wybór padł na Ōkumę. 16 kwietnia 1914 roku utworzył rząd oparty na partii Rikken Dōshikai, której przywódca Takaaki Katō objął ministerstwo spraw zagranicznych.

1914: wojna z Niemcami

Gdy w Europie wybuchła wojna, to Katō przekonał rząd, cesarza Yoshihito i genrō, że Japonia powinna stanąć u boku Wielkiej Brytanii, powołując się na sojusz brytyjsko-japoński, i odebrać Niemcom ich posiadłości w Azji. Decyzję podjęto na posiedzeniu rządu, bez wcześniejszej narady z genrō, co rozgniewało Yamagatę. 15 sierpnia Japonia postawiła Niemcom ultimatum, żądając wycofania okrętów z wód Dalekiego Wschodu i przekazania dzierżawy Kiautschou, a 23 sierpnia wypowiedziała im wojnę.

Wojna była dla Japonii krótka i zwycięska. Jesienią japońska flota zajęła niemieckie wyspy na Pacyfiku na północ od równika, a 7 listopada, po oblężeniu z udziałem Brytyjczyków, skapitulowała twierdza Tsingtao. Gdy sojusznicy zaczęli prosić o japońskie dywizje dla Europy, rząd Ōkumy odmówił, tłumacząc, że armia służy wyłącznie obronie kraju. W grudniu Katō oświadczył w parlamencie, że o losie zdobytych wysp zdecyduje dopiero konferencja pokojowa, co oznaczało, że Japonia przyjdzie na nią jako ich posiadacz. Na arenie wewnętrznej rząd przegrał w grudniu głosowanie nad utworzeniem dwóch nowych dywizji armii, a Ōkuma 25 grudnia rozwiązał izbę niższą.

1915: wybory i 21 żądań

Kampania wyborcza z początku 1915 roku była majstersztykiem Ōkumy. Jako pierwszy japoński premier objeżdżał kraj koleją i przemawiał na stacjach do tłumów, a jego przemówienia nagrano nawet na wałki fonograficzne. 25 marca stronnictwa rządowe odniosły wielkie zwycięstwo i zdobyły około dwóch trzecich mandatów. Zwycięstwo zawdzięczały jednak także bezwzględnym naciskom na wyborców, które organizował minister spraw wewnętrznych Kanetake Ōura. Rozczarowały one nawet sprzyjających rządowi liberałów.

W tym samym czasie toczyły się rokowania z Chinami. 18 stycznia 1915 roku japoński poseł w Pekinie wręczył prezydentowi Yuan Shikaiowi listę 21 żądań. Japonia domagała się przejęcia niemieckich praw w Szantungu, przedłużenia swoich dzierżaw w Mandżurii, udziałów w chińskim przemyśle, a w piątej, najdalej idącej grupie, między innymi japońskich doradców w chińskim rządzie. Według japońskich historyków Ōkuma myślał o skromniejszym programie, ale Katō włączył do listy postulaty armii i nie skonsultował jej ostatecznego kształtu z genrō, a premier, który widział w nim swojego następcę, przyjął to bez sprzeciwu. Gdy Chińczycy zwlekali, Japonia odłożyła piątą grupę i 7 maja postawiła Chinom ultimatum. Chiny ustąpiły, a 25 maja podpisano traktaty chińsko-japońskie. Ōkuma bronił potem żądań jako należnych Japonii praw, ale ich skutkiem była fala bojkotów japońskich towarów w Chinach i nieufność Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.

Latem wybuchła afera Ōury, oskarżonego o przekupywanie posłów opozycji w sprawie dywizji. 30 lipca cały rząd złożył dymisję, ale cesarz, nie radząc się genrō, poprosił Ōkumę, by pozostał. Premier przebudował gabinet, a z rządu odszedł Katō, którego genrō od dawna chcieli się pozbyć. 10 sierpnia Ōkuma sam objął ministerstwo spraw zagranicznych, a w październiku oddał je zawodowemu dyplomacie Kikujirō Ishiiemu. Kilka dni później Japonia przystąpiła do paktu londyńskiego i zobowiązała się, że nie zawrze z Niemcami odrębnego pokoju. W listopadzie 1915 roku Ōkuma, mimo protezy nogi, wziął udział w długich ceremoniach koronacyjnych cesarza Yoshihito w Kioto.

1916: Yuan Shikai i dymisja

Pod koniec 1915 roku Yuan Shikai przyjął tron cesarski. Rząd Ōkumy oficjalnie wyrażał obawy przed niepokojami w Chinach, a według historyków przede wszystkim nie chciał wzmocnienia Yuana. 12 stycznia 1916 roku grupa nacjonalistów rzuciła bombę w powóz premiera, ale ładunek nie wybuchł i Ōkuma wyszedł z zamachu bez szwanku. W marcu rząd postanowił dążyć do odsunięcia Yuana od władzy, a japońskie pieniądze trafiały do jego przeciwników. Kilka tygodni później Yuan zrzekł się tronu.

W lutym jego rząd odmówił wysłania niszczycieli do Europy, o które prosili Brytyjczycy, ale wzmocnił patrole na Oceanie Indyjskim, a w lipcu zawarł układ z Rosją o współpracy na Dalekim Wschodzie, choć pomysł sojuszu z Rosją promował raczej Yamagata. Gabinet słabł jednak z miesiąca na miesiąc. Genrō naciskali na ustąpienie premiera, a ten chciał przekazać władzę Katō. W lipcu 1916 roku otrzymał tytuł markiza. 4 października złożył dymisję i w samym piśmie dymisyjnym wskazał Katō jako następcę. Genrō pominęli tę rekomendację i 9 października premierem został marszałek Masatake Terauchi, wychowanek Yamagaty.

Po wojnie

Ōkuma wycofał się z polityki i poświęcił Uniwersytetowi Waseda oraz publicystyce. Zmarł 10 stycznia 1922 roku w Tokio, w wieku 83 lat. Jego pogrzeb w parku Hibiya był pierwszym w Japonii wielkim „pogrzebem ludowym” polityka, a nie władcy czy bohatera wojennego, i zgromadził ogromne tłumy.

Ocena

Japońscy i zachodni historycy widzą w Ōkumie przede wszystkim pioniera parlamentaryzmu i pierwszego w Japonii polityka masowego, który rozumiał siłę prasy i opinii publicznej. Amerykańska biografka Joyce Lebra nazwała go prototypem popularnego męża stanu. Jego rząd przerwał długą dominację Seiyūkai i przyczynił się do tego, że rząd partyjny, o który walczył od 1881 roku, stał się w następnych latach w Japonii normą.

Jego rola w czasie wojny jest oceniana znacznie surowiej. Ōkuma pozwolił Katō prowadzić politykę zagraniczną bez kontroli, a 21 żądań, choć przyniosły Japonii zdobycze, uczyniły ją w oczach Chińczyków głównym wrogiem i podważyły zaufanie sojuszników. Krytycy zarzucają mu też, że zwycięstwo wyborcze z 1915 roku zbudował na nadużyciach, sprzecznych z ideami, które sam głosił. Wojna, w której Japonia przy niewielkich stratach zdobyła Szantung i wyspy na Pacyfiku, umocniła jej pozycję mocarstwa, ale też wzmocniła w kraju zwolenników ekspansji na kontynencie azjatyckim.