Duan Qirui

Duan Qirui był najsilniejszym człowiekiem w Pekinie w latach, gdy Chiny przystępowały do wielkiej wojny. Generał armii Beiyang, wychowanek Yuan Shikaia, po jego śmierci w 1916 roku jako premier rządził w imieniu słabych prezydentów i to on przeforsował zerwanie stosunków z Niemcami w marcu 1917 roku i wypowiedzenie im wojny w sierpniu. Wojna była dla niego szansą na odzyskanie niemieckich praw w Szantungu, uwolnienie Chin od części nierównoprawnych zobowiązań i zdobycie pieniędzy, za które mógł zbudować własną armię i zjednoczyć kraj siłą. Pieniądze przyszły głównie z Japonii, a tajne umowy, które za nie zawarł, obróciły się po wojnie przeciw Chinom i przeciw niemu samemu. Spór o wojnę, który rozpętał, przyczynił się do rozpadu państwa na północ i południe.

Przed wojną

Urodził się 6 marca 1865 roku w prowincji Anhui. Biografie wiążą go z Hefei, skąd pochodziła rodzina, choć według części chińskich opracowań przyszedł na świat w okolicach Liu’an. Dziadek był oficerem w armii Li Hongzhanga. W 1885 roku wstąpił do akademii wojskowej w Tiencinie, którą ukończył jako jeden z najlepszych artylerzystów. Pod koniec lat 80. wysłano go na studia wojskowe do Niemiec, gdzie uczył się w szkole oficerskiej i praktykował w zakładach Kruppa w Essen. Po powrocie związał się z Yuan Shikaiem, który w latach 90. budował nowoczesną armię na wzór niemiecki. Duan dowodził w niej artylerią i szkołami wojskowymi, a w Baoding kierował szkołą oficerską, z której wyszło wielu jego późniejszych stronników. Razem z Wang Shizhenem i Feng Guozhangiem uchodził za jednego z „trzech wybitnych” armii Beiyang. Żoną Duana została wychowanica Yuana.

Podczas rewolucji Xinhai w 1911 roku dowodził wojskami cesarskimi nad Jangcy, ale gdy Yuan dogadał się z republikanami, w styczniu 1912 roku podpisał z innymi generałami depeszę wzywającą dwór do abdykacji. W republice był ministrem wojny, a w 1913 roku przez kilka tygodni pełnił obowiązki premiera i tłumił tak zwaną drugą rewolucję. Z czasem jego wpływy w armii zaczęły niepokoić Yuana, który tworzył własne, wierne sobie oddziały. W 1915 roku Duan, tłumacząc się chorobą, wycofał się z rządu i nie poparł planów Yuana, który pod koniec roku przyjął tron cesarski.

Premier po Yuanie

Gdy wiosną 1916 roku cesarstwo się chwiało, Yuan sięgnął po dawnego współpracownika. W marcu Duan został szefem sztabu generalnego, a w kwietniu stanął na czele rządu, po tym jak Yuan odwołał monarchię. Po śmierci Yuana 6 czerwca to postawa Duana, najbardziej wpływowego z generałów, rozstrzygnęła, że prezydentem został wiceprezydent Li Yuanhong. Wielu historyków uważa, że Duan wolał słabego prezydenta, którym łatwo będzie kierować. Pod koniec czerwca, pod naciskiem południa, zgodził się na przywrócenie tymczasowej konstytucji z 1912 roku i parlamentu, a Li ponownie mianował go premierem.

Zgoda nie trwała długo. Duan uważał, że rządzi gabinet, a prezydent jedynie podpisuje. Li i parlament, w którym silne było stronnictwo Sun Jat-sena, chcieli go kontrolować. Chińczycy nazwali ten konflikt sporem pałacu prezydenckiego z rządem. Jego najważniejszym przedmiotem stała się wojna.

Droga do wojny

Gdy w lutym 1917 roku Stany Zjednoczone zerwały stosunki z Niemcami i wezwały neutralnych, by poszli w ich ślady, Duan uznał to za okazję. Chińczyków oburzyło też zatopienie liniowca Athos, na którym zginęło kilkuset chińskich robotników jadących do Francji. Japonia, która od 1914 roku zajmowała Tsingtao, teraz sama namawiała Pekin do przyłączenia się do Ententy, a alianci obiecywali odroczenie rat odszkodowania bokserskiego i podwyżkę ceł. Na początku marca Li Yuanhong odmówił podpisania depeszy rządu w tej sprawie. Duan ogłosił dymisję i wyjechał do Tiencinu, ale po kilku dniach wrócił, a parlament poparł jego wniosek. 14 marca Chiny zerwały stosunki z Niemcami.

Z wypowiedzeniem wojny poszło trudniej. Parlament zwlekał, podejrzewając, że premierowi chodzi nie o prawo międzynarodowe, lecz o japońskie pieniądze i wzmocnienie własnej władzy. W maju budynek parlamentu otoczył tłum rzekomych „obywateli”, który groził deputowanym, a gubernatorzy wojskowi przyjechali do Pekinu, by naciskać na izby. Skandal obrócił się przeciw premierowi. 23 maja Li Yuanhong go zdymisjonował. Wierni Duanowi generałowie ogłosili „niezależność” od Pekinu i zażądali rozwiązania parlamentu. W tej sytuacji wezwany na mediatora generał Zhang Xun wymusił rozwiązanie izb, a 1 lipca przywrócił na tron Puyi.

Duan nie poparł restauracji. 3 lipca w Machang pod Tiencinem stanął na czele wojsk północy, ogłosił Zhanga zdrajcą i ruszył na Pekin. Na Zakazane Miasto spadły z samolotu trzy bomby, a 12 lipca stolica była w rękach republikanów i Puyi ponownie abdykował. Duan wrócił do Pekinu jako „obrońca republiki”, a Li Yuanhong oddał władzę wiceprezydentowi Fengowi Guozhangowi. Część uczestników tamtych wydarzeń twierdziła po latach, że ludzie Duana wcześniej zachęcali Zhanga do marszu na Pekin, ale te relacje pozostają sporne. Pewne jest, że Duan był teraz najsilniejszym człowiekiem w państwie, a starego parlamentu nie zwołał. 14 sierpnia 1917 roku Chiny wypowiedziały wojnę Niemcom i Austro-Węgrom.

Pieniądze z Tokio

Udział Chin w wojnie był przede wszystkim polityczny i gospodarczy. Rząd przejął niemieckie i austro-węgierskie koncesje w Tiencinie i Hankou, a do Francji wyjeżdżały dziesiątki tysięcy robotników. Żołnierzy do Europy Chiny nie wysłały. Duanowi wojna dała natomiast pretekst do budowy nowej armii „udziału w wojnie”. W grudniu 1917 roku, po utracie premierostwa, objął urząd do spraw udziału w wojnie i kierował nim do 1920 roku.

Pieniądze dawała Japonia. Już od stycznia 1917 roku rząd Masatake Terauchiego przez prywatnego wysłannika Nishiharę Kamezō udzielał Pekinowi pożyczek, formalnie bankowych, a w rzeczywistości gwarantowanych przez państwo. Do jesieni 1918 roku wyniosły one, według większości opracowań, około 145 milionów jenów. W zamian Japończycy uzyskiwali prawa do kolei, kopalń i lasów w Szantungu i Mandżurii. Za japońskie pieniądze i pod okiem japońskich instruktorów powstawały dywizje Duana. W maju 1918 roku jego rząd zawarł z Japonią tajne porozumienie wojskowe przeciw „wspólnemu wrogowi” na Syberii, które wywołało protesty studentów i oskarżenia, że premier sprzedaje kraj. Latem 1918 roku do Władywostoku popłynął też niewielki oddział chiński, który wziął udział w interwencji na rosyjskim Dalekim Wschodzie.

Wojna z południem

Za cel nadrzędny Duan uważał zjednoczenie Chin siłą. Gdy nie zwołał rozwiązanego parlamentu, Sun Jat-sen i część deputowanych utworzyli w Kantonie rząd wojskowy, który nie uznawał władz w Pekinie ani ich wypowiedzenia wojny. Duan wysłał wojska do Hunanu, ale generałowie z obozu Fenga Guozhanga, zwolennicy ugody z południem, w listopadzie 1917 roku wezwali do zawieszenia broni. 22 listopada Duan ustąpił z urzędu premiera. Rywalizacja z Fengiem dzieliła odtąd armię Beiyang na klikę Anhui, skupioną wokół Duana i jego prawej ręki, generała Xu Shuzhenga, oraz klikę Zhili.

W marcu 1918 roku, po sukcesach wojsk północy w Hunanie, generałowie zażądali powrotu Duana i 23 marca znów został premierem. Jego stronnictwo, tak zwany Klub Anfu, wygrało wiosną wybory do nowego parlamentu, uznawanego tylko na północy. Kompromis, który pozwolił we wrześniu wybrać na prezydenta Xu Shichanga, wymagał jednak, by razem z Fengiem odszedł także Duan. 10 października 1918 roku, w dniu ustąpienia Fenga, złożył dymisję. Zachował jednak armię i wpływy jako szef urzędu do spraw udziału w wojnie i patron większości w parlamencie.

Po wojnie

Rachuby Duana zawiodły tam, gdzie były najważniejsze. Na konferencji pokojowej w Paryżu mocarstwa, związane obietnicami złożonymi Japonii w 1917 roku, przyznały jej niemieckie prawa w Szantungu. Japończycy powoływali się przy tym na umowy, które z nimi zawarł rząd Duana. W maju 1919 roku wybuchły protesty, które dały początek Ruchowi 4 Maja, a ich ostrze skierowało się także przeciw ministrom kojarzonym z japońskimi pożyczkami. Chiny nie podpisały traktatu wersalskiego.

W lipcu 1920 roku klika Zhili, wsparta przez Zhang Zuolina, w kilka dni rozbiła wojska Duana, a on sam zrezygnował ze wszystkich urzędów i osiadł w Tiencinie. W listopadzie 1924 roku, po przewrocie Feng Yuxianga, wrócił jako tymczasowy szef władzy wykonawczej, ale bez własnej armii był zakładnikiem generałów. 18 marca 1926 roku jego straż otworzyła ogień do demonstrantów w Pekinie i zginęło kilkadziesiąt osób (masakra 18 marca). Miesiąc później został odsunięty od władzy. Ostatnie lata spędził w Tiencinie i w Szanghaju, oddając się buddyzmowi i grze w go. Według chińskich opracowań odrzucał propozycje współpracy z Japończykami, którzy po 1931 roku szukali w północnych Chinach uległych polityków. Zmarł 2 listopada 1936 roku w Szanghaju.

Ocena

Obraz Duana jest w historiografii podzielony. Historycy z Chin kontynentalnych przez dziesięciolecia widzieli w nim przede wszystkim militarystę, który za japońskie pieniądze zaprzedał chińskie interesy i pogłębił wojnę domową. Zachodni badacze zwracają uwagę na jego pogardę dla parlamentu i konstytucji, na rządy przez wąskie grono zaufanych oficerów i na to, że wojna z Niemcami była dla niego w dużej mierze narzędziem w walce o władzę w kraju. Liang Qichao, który z nim współpracował, przyznawał mu jednak, że brał odpowiedzialność za trudne decyzje bez względu na własny interes, a nawet przeciwnicy podkreślali jego osobistą uczciwość.

Część historyków, zwłaszcza na Tajwanie, docenia też to, że trzykrotnie stawał w obronie republiki: w 1912 roku, w czasie cesarstwa Yuana i przeciw restauracji Zhanga Xuna. Przypisuje mu się również, że dzięki przystąpieniu do wojny Chiny znalazły się w gronie zwycięzców, odzyskały koncesje w Tiencinie i Hankou, a przez traktat z Austrią weszły do Ligi Narodów. Najcięższym zarzutem pozostaje to, że zabiegając o miejsce przy stole zwycięzców, jednocześnie oddał Japonii argumenty, którymi w Paryżu odebrała Chinom Szantung.