Oblężenie Tsingtao

Oblężenie Tsingtao było jedyną wielką bitwą lądową I wojny światowej stoczoną w Azji Wschodniej. Przez ponad dwa miesiące jesienią 1914 roku wojska japońskie, wspierane przez niewielki kontyngent brytyjski, zdobywały niemiecką twierdzę na wybrzeżu Chin. Walki zakończyły się 7 listopada 1914 roku kapitulacją załogi.

Początek oblężenia można datować różnie. Japońska flota rozpoczęła blokadę Tsingtao od strony morza już 27 sierpnia i od tego dnia liczy się je często w opracowaniach. Na tej stronie przyjmujemy jako początek 2 września, gdy pierwsze japońskie oddziały wylądowały pod Longkou na północnym wybrzeżu Szantungu. Tego dnia rozpoczęła się operacja lądowa, która doprowadziła do upadku twierdzy.

Niemiecka kolonia w Chinach

W listopadzie 1897 roku, po zabójstwie dwóch niemieckich misjonarzy w prowincji Szantung, niemiecka eskadra zajęła zatokę Kiautschou na południowym wybrzeżu półwyspu. W marcu 1898 roku Chiny musiały oddać Niemcom ten obszar w dzierżawę na 99 lat. Dzierżawa Kiautschou podlegała bezpośrednio niemieckiemu Urzędowi Marynarki Rzeszy, a jej gubernatorem był zawsze oficer marynarki.

Na miejscu rybackiej wioski Niemcy zbudowali nowoczesne miasto Tsingtao, dzisiejsze Qingdao, z portem, stocznią, koleją do Jinanu, europejskimi dzielnicami i słynnym później browarem. Port stał się główną bazą niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej. Od strony morza bronił go system baterii nadbrzeżnych, między innymi bateria na wzgórzu Bismarcka z czterema haubicami kalibru 280 mm. Od strony lądu, kilka kilometrów od miasta, ciągnęła się linia pięciu dzieł piechoty połączonych okopami i zasiekami. Za nią, na wzgórzach Moltkego, Bismarcka i Iltisa, stały baterie artylerii. Przed główną linią Niemcy przygotowali wysunięte pozycje na wzgórzach, w tym na wzgórzu Księcia Henryka.

Obrońcy

Gubernatorem Kiautschou był od 1911 roku komandor Alfred Meyer-Waldeck. Gdy wybuchła wojna, okręty Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała Maximiliana von Spee przebywały z dala od bazy i nie wróciły do niej. Załogę twierdzy stanowił III Batalion Morski, marynarze, artylerzyści i rezerwiści ściągnięci z całych Chin, a także ochotnicy spośród mieszkających tam Niemców. Liczebność obrońców podaje się różnie, zwykle od około 3,6 do ponad 4,5 tysiąca ludzi.

W porcie stał też austro-węgierski krążownik SMS Kaiserin Elisabeth. Część jego załogi zeszła na ląd i obsługiwała działa zdjęte z okrętu. Twierdzy broniło ponadto kilka niemieckich kanonierek i torpedowiec S90. Obrońcy wiedzieli, że nie mogą liczyć na odsiecz.

Blokada i desant

Po wypowiedzeniu wojny Niemcom 23 sierpnia Japonia skierowała przeciw Tsingtao 18 Dywizję generała Mitsuomiego Kamio, wzmocnioną ciężką artylerią oblężniczą. Siły lądowe liczyły około 23 tysięcy żołnierzy i ponad 140 dział. Od morza wspierała je flota wiceadmirała Sadakichiego Katō, do której dołączyły brytyjski pancernik HMS Triumph i niszczyciel HMS Usk.

Japończycy nie chcieli lądować pod działami twierdzy. 2 września pierwsze oddziały zeszły na ląd pod Longkou, na neutralnym terytorium Chin, ponad 150 kilometrów od celu. Ulewne deszcze i powodzie zamieniły drogi w bagno i marsz trwał tygodniami. 18 września część wojsk wylądowała znacznie bliżej, w zatoce Laoshan na wschód od Tsingtao. 22–23 września w tym samym miejscu zszedł na ląd brytyjski kontyngent generała brygady Nathaniela Barnardistona: 2 Batalion South Wales Borderers z garnizonu w Tiencinie, a później także półbatalion 36 Pułku Sikhów, łącznie około 1500 ludzi.

Pierwsze walki w powietrzu

Pod Tsingtao lotnictwo po raz pierwszy odegrało w wojnie na Dalekim Wschodzie realną rolę. Japońska flota przyprowadziła przerobiony transportowiec Wakamiya z czterema wodnosamolotami Farman. 5 września jego samoloty przeleciały nad twierdzą, a następnego dnia zaatakowały bombami krążownik Kaiserin Elisabeth i kanonierkę Jaguar, choć bez trafień. Uważa się to za pierwsze w historii naloty przeprowadzone przez samoloty startujące z okrętu. 30 września Wakamiya weszła na minę i musiała odejść do naprawy, a jej wodnosamoloty operowały dalej z lądu. Do końca oblężenia wykonały kilkadziesiąt lotów bojowych i zrzuciły około 190 bomb, choć zniszczenia nie były duże. Latały nad twierdzą także samoloty japońskiej armii.

Po stronie niemieckiej latał w zasadzie tylko jeden samolot, jednopłatowiec Taube porucznika marynarki Gunthera Plüschowa. Drugi rozbił się na początku wojny. Plüschow prowadził rozpoznanie, a nad twierdzą dochodziło do pierwszych starć samolotów w tej części świata. Według jego własnej relacji zestrzelił japoński samolot ogniem z pistoletu, ale tego nie potwierdzono i historycy traktują tę opowieść ostrożnie. 6 listopada Plüschow odleciał z oblężonej twierdzy z meldunkami. Po przygodach w Chinach i Ameryce trafił do brytyjskiej niewoli, z której uciekł i wrócił do Niemiec.

Oblężenie

26 września Japończycy ruszyli naprzód. W ostatnich dniach września zdobyli wysunięte pozycje niemieckie, w tym wzgórze Księcia Henryka, skąd widać było całe miasto i główną linię obrony. Niemcy zatopili wtedy w porcie część swoich okrętów, by nie wpadły w ręce wroga. Obrońcy odpowiadali ogniem artylerii, a Kaiserin Elisabeth i kanonierki ostrzeliwały japońskie pozycje od strony zatoki.

Kamio nie próbował szturmu z marszu. Prowadził oblężenie metodycznie, jak Japończycy pod Port Artur dziesięć lat wcześniej, ale znacznie ostrożniej. Jego żołnierze kopali równoległe linie okopów i rowy dobiegowe, coraz bliżej niemieckich umocnień, a saperzy i artylerzyści sprowadzali na stanowiska ciężkie działa oblężnicze.

Na morzu obrońcy odnieśli jeden znaczący sukces. W nocy z 17 na 18 października torpedowiec S90 wymknął się z portu i storpedował stary japoński krążownik Takachiho. Okręt zatonął, zginęło około 270 marynarzy. S90 nie mógł wrócić do blokowanego portu. Załoga wyrzuciła go na brzeg chińskiego wybrzeża i wysadziła, a sama została internowana przez Chińczyków.

Bombardowanie i szturm

31 października, gdy okopy podeszły dość blisko, Japończycy rozpoczęli wielkie bombardowanie. Z około stu ciężkich dział, w tym z haubic kalibru 280 mm, przez tydzień ostrzeliwali forty, baterie, port i miasto. Wybuchły zbiorniki paliwa, zniszczono wiele niemieckich dział. 2 listopada załoga zatopiła Kaiserin Elisabeth, której zabrakło już amunicji. Niemieckie baterie strzelały coraz rzadziej, bo i one wyczerpywały zapasy pocisków.

W nocy z 6 na 7 listopada japońska piechota ruszyła do szturmu na środkowy odcinek głównej linii i wdarła się do niemieckich dzieł. Nad ranem obrońcy nie mieli już czym walczyć. 7 listopada Meyer-Waldeck kazał wywiesić białe flagi i poprosił o rozmowy. Tego samego dnia podpisano kapitulację. W kolejnych dniach Japończycy i Brytyjczycy przejęli miasto, a 16 listopada urządzili uroczyste wkroczenie do Tsingtao.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła. Po stronie niemieckiej zginęło około 200 ludzi, a rannych było od około 400 do ponad 500. Straty japońskiej armii podaje się bardzo rozbieżnie: od około 240 do ponad 700 zabitych i około 1300 rannych. Do tego dochodzi około 270 marynarzy z krążownika Takachiho i inne straty floty. Brytyjczycy stracili według Narodowego Muzeum Armii 12 zabitych i 53 rannych, inne źródła podają nieco wyższe liczby. W walkach ginęli też chińscy cywile z okolicznych wsi.

Jeńcy w Japonii

Do japońskiej niewoli trafiło około 4,7 tysiąca Niemców i Austriaków. Rozmieszczono ich w kilkunastu obozach, później skupionych w kilku większych. Najbardziej znany był obóz Bandō na wyspie Sikoku, gdzie komendant Toyohisa Matsue traktował jeńców wyjątkowo życzliwie. Jeńcy prowadzili tam warsztaty, drukarnię, orkiestry i kursy, a okoliczni mieszkańcy, jak głosi miejscowa tradycja, uczyli się od nich pieczenia chleba czy wyrobu wędlin. 1 czerwca 1918 roku jeńcy z Bandō wykonali po raz pierwszy w Japonii IX symfonię Ludwiga van Beethovena. Do dziś jest ona w Japonii niezwykle popularna, zwłaszcza pod koniec roku, gdy wykonuje się ją w całym kraju. Jeńców zwolniono dopiero na przełomie 1919 i 1920 roku, a około 170 z nich zostało w Japonii na stałe.

Znaczenie

Upadek Tsingtao pozbawił Niemcy jedynej bazy w Azji Wschodniej. Eskadra von Spee nie miała już dokąd wrócić. Japonia zajęła dzierżawę Kiautschou i niemieckie koleje w Szantungu, a w 1915 roku przedstawiła Chinom dwadzieścia jeden żądań, które miały uczynić z nich japońską strefę wpływów. Na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku mocarstwa przyznały Japonii dawne prawa Niemiec w Szantungu, co wywołało w Chinach falę protestów znaną jako Ruch 4 Maja. Japonia zwróciła Chinom Tsingtao dopiero w 1922 roku.

Oblężenie było także lekcją wojskową. Japończycy zdobyli silną twierdzę metodycznym natarciem saperskim i skoncentrowanym ogniem ciężkiej artylerii, ponosząc przy tym stosunkowo niewielkie straty. Pod Tsingtao po raz pierwszy użyto bojowo samolotów startujących z okrętu, zapowiadając nową epokę wojny morskiej.