Maximilian von Spee

Maximilian hrabia von Spee był dowódcą jedynego stałego zespołu niemieckiej marynarki wojennej poza Europą, Eskadry Wschodnioazjatyckiej. Gdy wybuchła wojna, jego okręty znalazły się na drugim końcu świata, bez bazy i bez pewnych dostaw węgla. Spee przeprowadził je przez cały Ocean Spokojny, 1 listopada 1914 roku u wybrzeży Chile zadał Royal Navy pierwszą od ponad stu lat porażkę w bitwie morskiej, a pięć tygodni później zginął wraz z większością eskadry i obydwoma synami w bitwie koło Falklandów. Jego kampania trwała zaledwie cztery miesiące, ale przez ten czas wiązała dziesiątki okrętów aliantów na wszystkich oceanach.

Przed wojną

Urodził się 22 czerwca 1861 roku w Kopenhadze, w nadreńskim katolickim rodzie hrabiowskim. Do szkół chodził między innymi w szwajcarskiej Lucernie. W 1878 roku wstąpił do Kaiserliche Marine. Jako młody oficer pływał u wybrzeży Afryki Zachodniej w latach, gdy Niemcy zakładali kolonie w Togo i Kamerunie, a w 1887 roku został komendantem portu w Duali. Tam zachorował na gorączkę reumatyczną i musiał wrócić do kraju. Reumatyzm dokuczał mu już do końca życia. W 1889 roku ożenił się z baronówną Margarethą von der Osten-Sacken. Mieli dwóch synów, Ottona i Heinricha, oraz córkę Hubertę.

Pod koniec 1897 roku, tuż po zajęciu przez Niemcy zatoki Kiautschou z portem w Qingdao, nazywanym wtedy Tsingtao, trafił do sztabu Eskadry Wschodnioazjatyckiej. Później dowodził kolejno kilkoma okrętami, w tym od 1905 roku pancernikiem Wittelsbach, był szefem sztabu stacji morskiej Morza Północnego, a w 1910 roku jako kontradmirał został zastępcą dowódcy sił rozpoznawczych Hochseeflotte.

4 grudnia 1912 roku objął dowództwo Eskadry Wschodnioazjatyckiej, a w listopadzie 1913 roku awansował na wiceadmirała. Trzonem eskadry były dwa krążowniki pancerne, flagowy Scharnhorst i Gneisenau, których załogi słynęły z celności strzelania. Spee odbywał rejsy po Azji Wschodniej i Pacyfiku: w 1913 roku był w Japonii u cesarza Taishō, potem w Syjamie, a w maju 1914 roku w Pekinie rozmawiał z prezydentem Chin Yuan Shikaiem. 20 czerwca 1914 roku wypłynął z Tsingtao w rejs po niemieckich wyspach na Pacyfiku. Wiadomość o zamachu w Sarajewie zastała go w drodze, a od 17 lipca stał z krążownikami pancernymi na Karolinach, w porcie na wyspie Pohnpei, skąd przez radio śledził narastający kryzys w Europie.

Przez Pacyfik

Gdy wybuchła wojna, Spee miał pod ręką oba krążowniki pancerne, a 6 sierpnia dołączył do niego krążownik lekki Nürnberg. Tego samego dnia eskadra opuściła Pohnpei i skierowała się na wyspę Pagan w Marianach, gdzie zebrała statki z węglem i krążownik Emden. Spee wiedział, że na zachodnim Pacyfiku nie utrzyma się długo. Przeciw niemu stały australijski krążownik liniowy Australia i brytyjskie okręty z Hongkongu, a wkrótce Japonia postawiła Niemcom ultimatum i przystąpiła do wojny. Tsingtao, jedyna baza eskadry, było skazane na oblężenie.

Admirał postanowił przeprowadzić eskadrę na wschód, ku wybrzeżom Ameryki Południowej, gdzie mógł liczyć na węgiel z neutralnych portów i statki niemieckich armatorów. Na naradzie na Pagan dowódca Emdena, Karl von Müller, przekonał go, by odłączył jeden szybki krążownik do samodzielnej wojny handlowej na Oceanie Indyjskim. Spee się zgodził. Uważał, że cała eskadra nie zdoła prowadzić takiej wojny, bo potrzebowałaby zbyt wiele węgla, ale pojedynczy krążownik ma szansę. Rajd Emdena okazał się jednym z najsłynniejszych epizodów wojny na morzu.

Główne siły ruszyły przez Wyspy Marshalla na wschód. Każdy postój oznaczał wielogodzinne, wyczerpujące ładowanie węgla z towarzyszących eskadrze statków. Spee uprościł w drodze życie na okrętach i złagodził część formalności. 14 września Scharnhorst i Gneisenau pojawiły się przed Apią na Samoa, którą dwa tygodnie wcześniej zajęli Nowozelandczycy. Admirał liczył na zaskoczenie alianckich okrętów, ale w porcie ich nie było. Zrezygnował z ostrzału, by nie zabijać Samoańczyków i nie niszczyć niemieckiego mienia.

22 września eskadra ostrzelała Papeete na francuskim Tahiti. Francuzi zdążyli spalić zapasy węgla, a Spee z obawy przed minami nie wszedł do portu. Atak niewiele dał, zużył część amunicji, której nie było skąd uzupełnić, i przede wszystkim zdradził Brytyjczykom, dokąd płynie eskadra. Po postoju na Markizach, gdzie okręty zaopatrzyły się w żywność, w połowie października przy Wyspie Wielkanocnej dołączyły do Spee krążowniki lekkie Dresden i Leipzig, które dotąd działały u wybrzeży obu Ameryk.

Coronel

Pod koniec października eskadra stanęła u wybrzeży Chile. Gdy Spee dowiedział się, że w porcie Coronel stoi samotny brytyjski krążownik Glasgow, postanowił go przechwycić. Po południu 1 listopada natknął się jednak na cały zespół kontradmirała Christophera Cradocka: dwa stare krążowniki pancerne, Good Hope i Monmouth, Glasgow i krążownik pomocniczy Otranto.

Bitwa pod Coronelem była popisem taktycznej przewagi. Spee, którego okręty były szybsze, utrzymywał dystans i czekał, aż słońce zajdzie. Wtedy sylwetki brytyjskich okrętów rysowały się na tle jasnego nieba, a niemieckie ginęły w mroku na tle wybrzeża. Około godziny 19 Scharnhorst i Gneisenau otworzyły ogień i niemal od razu zaczęły trafiać. Good Hope zatonął z całą załogą i admirałem Cradockiem, a Monmouth, dobity później przez Nürnberga, poszedł na dno, nie zostawiając nikogo przy życiu. Zginęło około 1600 Brytyjczyków, a Niemcy mieli trzech rannych.

Zwycięstwo kosztowało jednak eskadrę mniej więcej połowę amunicji do ciężkich dział. 3 listopada Spee wszedł z trzema okrętami do neutralnego Valparaíso. Tamtejsi Niemcy wręczyli mu kwiaty, a on miał podobno odpowiedzieć, że przydadzą się na jego grób. Mówił też, że jest „zupełnie bez domu”: nie może dotrzeć do Niemiec, nie ma żadnego bezpiecznego portu i będzie walczył, dopóki nie wyczerpie amunicji albo nie dopadnie go znacznie silniejszy przeciwnik. Sztab admiralicji w Berlinie polecił mu spróbować przebić się do kraju. Tymczasem 7 listopada padło Tsingtao, a w Londynie admirał John Fisher, który kilka dni wcześniej wrócił do Admiralicji, wysłał przeciw eskadrze dwa krążowniki liniowe pod dowództwem wiceadmirała Dovetona Sturdeego.

Falklandy

Spee przez kilka tygodni pozostawał na wodach chilijskich, gdzie brał węgiel przy wyspie Más Afuera i w zatoce Penas. Wyruszył na południe dopiero 26 listopada, w nocy z 1 na 2 grudnia opłynął przylądek Horn, a potem przez trzy dni przeładowywał przy wyspie Picton węgiel ze zdobytego brytyjskiego żaglowca. 6 grudnia na naradzie na pokładzie Scharnhorsta przedstawił plan napadu na Falklandy, gdzie chciał zniszczyć stację radiową i składy węgla. Według dostępnych mu informacji w Port Stanley nie było brytyjskich okrętów wojennych. Część dowódców była przeciwna rajdowi i wolała ominąć wyspy, ale admirał pozostał przy swoim.

Rankiem 8 grudnia wysłane przodem Gneisenau i Nürnberg zbliżyły się do Port Stanley. Ostrzelał je ukryty w porcie stary pancernik Canopus, a obserwatorzy dostrzegli trójnożne maszty, jakie miały tylko nowoczesne okręty liniowe. Sturdee przypłynął dzień wcześniej. Spee przerwał atak i odszedł pełną prędkością na południowy wschód, ale znacznie szybsze krążowniki liniowe Invincible i Inflexible doganiały go przez cały dzień przy wyjątkowo dobrej widoczności. Krótko po godzinie 13 admirał kazał krążownikom lekkim rozproszyć się i uciekać, a sam ze Scharnhorstem i Gneisenau zawrócił do walki, by dać im czas.

W bitwie koło Falklandów Spee manewrował zręcznie i kilka razy zmusił Brytyjczyków do zmiany kursu, ale jego działa 210 mm nie mogły się równać z brytyjskimi 305 mm. Scharnhorst, płonący i z rosnącym przechyłem, zatonął o 16.17 z całą załogą i admirałem. Jego ostatni sygnał nakazywał Gneisenau ratować się ucieczką. Gneisenau, Nürnberg i Leipzig również poszły na dno. Zginęło około 1900 niemieckich marynarzy, według niektórych obliczeń nawet 2200, a wśród nich obaj synowie admirała: Otto na Nürnbergu i Heinrich na Gneisenau. Uszedł tylko Dresden, który w marcu 1915 roku załoga zatopiła przy wyspach Juan Fernández.

Pamięć

W Niemczech Spee stał się bohaterem narodowym, a prasa sławiła załogi, które nie opuściły bandery. Wdowa po nim ochrzciła w 1917 roku krążownik liniowy Graf Spee, którego nie zdążono ukończyć przed końcem wojny. W 1934 roku jego imię otrzymał tak zwany pancernik kieszonkowy Admiral Graf Spee, chrzczony przez córkę admirała. Okręt ten załoga zatopiła w grudniu 1939 roku u wybrzeży Urugwaju. W 2019 roku, niemal dokładnie 105 lat po bitwie, wyprawa badawcza odnalazła na dnie oceanu na południowy wschód od Falklandów wrak Scharnhorsta. Głowa rodu von Spee nazwała to odkrycie „słodko-gorzkim”: rodzina straciła jednego dnia ojca i dwóch synów.

Ocena

Historycy wojny morskiej na ogół wysoko oceniają Spee jako dowódcę. Przeprowadzenie eskadry przez cały Pacyfik bez bazy, z zaopatrzeniem w węgiel zależnym od statków towarzyszących i neutralnych portów, uchodzi za duże osiągnięcie organizacyjne. Bitwa pod Coronelem jest podawana jako przykład umiejętnego wykorzystania przewagi prędkości, światła i pogody. Nawet krytycy przyznają, że jego położenie od początku było beznadziejne: bez portów, w których mógłby naprawić okręty i uzupełnić amunicję, eskadra mogła tylko odwlekać swój koniec.

Więcej kontrowersji budzą jego decyzje po zwycięstwie. Ostrzał Papeete zdradził kierunek marszu eskadry, a kilkutygodniowy pobyt u wybrzeży Chile i trzydniowy postój przy wyspie Picton dały Admiralicji czas na przerzucenie krążowników liniowych. Najczęściej krytykuje się napad na Falklandy, podjęty wbrew części dowódców i bez rozpoznania, choć eskadra miała już dość węgla, by od razu ruszyć na północ. Sam cesarz Wilhelm II zanotował na raporcie z bitwy, że pozostaje zagadką, co skłoniło Spee do tego ataku. Część autorów zwraca jednak uwagę, że do klęski przyczynił się zbieg okoliczności: gdyby eskadra przypłynęła dzień wcześniej, nie zastałaby Sturdeego w porcie, a gdyby dzień później, Brytyjczycy szukaliby jej już na Pacyfiku.