Konwencje haskie

Konwencje haskie to umowy międzynarodowe przyjęte na dwóch konferencjach pokojowych w Hadze, w 1899 i 1907 roku. Spisywały prawa i zwyczaje wojny: jak traktować jeńców, ludność zajętych ziem i państwa neutralne, jakiej broni nie wolno używać i czego nie wolno atakować. W latach wielkiej wojny obie strony stale się na nie powoływały, zarzucając przeciwnikowi ich łamanie.

Dwie konferencje

Pierwszą konferencję zwołano z inicjatywy cara Mikołaja II, a obrady otwarto 18 maja 1899 roku. Przyjęto na niej trzy konwencje, w tym o prawach i zwyczajach wojny lądowej z dołączonym regulaminem, oraz trzy deklaracje. Jedna z nich zakazywała pocisków, których jedynym celem jest rozprzestrzenianie gazów duszących lub szkodliwych. Druga konferencja obradowała od 15 czerwca do 18 października 1907 roku i przyjęła trzynaście konwencji, w dużej części o wojnie morskiej.

Najważniejszy był regulamin wojny lądowej, odnowiony w 1907 roku w IV konwencji. Zakazywał używania trucizn i zatrutej broni oraz atakowania lub bombardowania niebronionych miast i wsi, a przy oblężeniach nakazywał w miarę możności oszczędzać świątynie, szpitale i budynki służące sztuce i nauce. Jeńców, z wyjątkiem oficerów, wolno było zatrudniać, ale nie przy pracach związanych z działaniami wojennymi. Inne konwencje z tego roku ograniczały stawianie min morskich, zabraniały flotom ostrzału niebronionych portów i miast, chroniły statki szpitalne i nakazywały państwom neutralnym internować obce wojska, które schroniły się na ich ziemi.

Prawo w czasie wojny

Konwencje miały słaby punkt. Regulamin wojny lądowej obowiązywał tylko między państwami, które go ratyfikowały, i tylko wtedy, gdy były nimi wszystkie strony wojny. Nie wszyscy walczący ratyfikowali każde porozumienie z 1907 roku: Bułgaria nie przyjęła na przykład konwencji o nieprzyjacielskich statkach handlowych, a Wielka Brytania XIII konwencji o neutralności na morzu. Prawnicy mogli więc spierać się, czy dana zasada w ogóle obowiązuje.

Każde naruszenie stawało się jednak argumentem w wojnie propagandowej. Spalenie biblioteki w Lowanium w sierpniu 1914 roku łamało nakaz oszczędzania budynków nauki. Gdy 22 kwietnia 1915 roku Niemcy wypuścili pod Ypres chmurę chloru, sprzymierzeni uznali to za złamanie zakazu trucizn. Deklaracja z 1899 roku mówiła wprawdzie o pociskach, a gaz bojowy popłynął tam z zakopanych butli.

W 1916 roku Berlin kierował jeńców do pracy w odwecie, formalnie w granicach konwencji. W latach 1917–1918 niemieckie okręty podwodne raz po raz topiły statki szpitalne, choć nosiły one oznakowanie wymagane przez konwencję: biały kadłub z zielonym pasem i czerwone krzyże.

Państwa neutralne stosowały konwencje na co dzień. Po upadku Antwerpii w październiku 1914 roku Holandia internowała około 30–40 tysięcy belgijskich żołnierzy. Stany Zjednoczone dały niemieckim okrętom w swoich portach czas na naprawy, a potem internowały te, które nie wypłynęły.

Po wojnie

Część spraw trafiła po wojnie przed niemiecki Sąd Rzeszy w Lipsku. W 1921 roku uniewinnił on dowódcę okrętu podwodnego, który zatopił statek szpitalny Dover Castle, uznając, że wykonywał rozkaz odwetu za łamanie konwencji przez sprzymierzonych. Dwóch oficerów U-86, który zatopił Llandovery Castle i ostrzelał jego szalupy, skazał natomiast na cztery lata więzienia.