Gaz bojowy

Gaz bojowy to broń chemiczna: trująca albo drażniąca substancja, którą wypuszczano z butli lub wystrzeliwano w pociskach, żeby obezwładnić żołnierzy przeciwnika. Według działania dzieli się te środki na drażniące, duszące, jak chlor i fosgen, oraz parzące, jak iperyt. W I wojnie światowej po raz pierwszy użyto ich na masową skalę, a maska przeciwgazowa stała się zwykłym wyposażeniem żołnierza na froncie.

Od środków łzawiących do iperytu

Deklaracja haska z 1899 roku zakazywała pocisków, których jedynym celem było szerzenie gazów duszących lub trujących. Środków łzawiących żadna ze stron nie uważała za zakazane. Niemcy użyli drażniących pocisków przeciw Francuzom pod Neuve-Chapelle już w październiku 1914 roku, a 31 stycznia 1915 roku pod Bolimowem wystrzelili na Rosjan około 18 tysięcy pocisków ze środkiem łzawiącym, który na mrozie prawie nie parował.

Chemik Fritz Haber zaproponował inną metodę: wypuścić chlor z butli i zdać się na wiatr. 22 kwietnia 1915 roku pod Ypres chmura gazu spłynęła na francuskie okopy i otworzyła we froncie wyrwę szeroką na kilka kilometrów. Współcześni historycy szacują, że zginęło od niej 800–1400 ludzi. Niemcy twierdzili, że deklaracja zabraniała tylko pocisków, nie butli. Dwa dni później chlor spadł na Kanadyjczyków pod St. Julien, a w sierpniu na obrońców Osowca. Brytyjczycy odpowiedzieli chlorem pod Loos we wrześniu 1915 roku, ale wiatr zmienił kierunek i zatruł ponad 2000 ich własnych żołnierzy.

Potem przyszły środki groźniejsze. 19 grudnia 1915 roku pod Ypres Niemcy po raz pierwszy na froncie zachodnim dodali do chloru fosgen, prawie niewidoczny i znacznie bardziej zabójczy. Gaz coraz częściej wystrzeliwała artyleria, a Niemcy znaczyli pociski kolorowymi krzyżami. Pod Verdun w czerwcu 1916 roku spadło na Francuzów ponad 100 tysięcy pocisków z „zielonym krzyżem”, czyli difosgenem.

W lipcu 1917 roku pod Ypres pojawił się „żółty krzyż”, iperyt, nazwany od tego miasta. Parzył skórę i oczy, długo zalegał w terenie, a jego skutki wychodziły na jaw często dopiero po wielu godzinach. 21 marca 1918 roku, w pierwszym dniu operacji Michael, zatruł prawie trzy tysiące żołnierzy brytyjskich w łuku Flesquières. Brytyjczycy użyli własnego iperytu dopiero pod koniec września 1918 roku.

Maski i wyrzutnie

Po pierwszym ataku żołnierze zasłaniali usta mokrymi chustkami, potem dostali prowizoryczne maski i kaptury nasączone chemikaliami. Kolejne gazy odpowiadały na kolejne maski. „Niebieski krzyż” przenikał przez filtr i zmuszał do zdejmowania maski, by gaz duszący mógł zadziałać. Brytyjczycy wyrzucali z wyrzutni Livensa całe beczki z gazem, a pod Caporetto niemieccy pionierzy odpalili 894 miotacze tego typu. Pod koniec wojny pociski chemiczne stanowiły według kanadyjskiego Muzeum Wojny 35 procent amunicji francuskiej i niemieckiej, 25 procent brytyjskiej i 20 procent amerykańskiej.

Ofiary

Według Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej do końca wojny uwolniono około 124 200 ton chloru, iperytu i innych środków, a od gazu zmarło ponad 90 000 żołnierzy. Liczbę zatrutych szacuje się na od około miliona do 1,3 miliona. Brytyjczycy, którzy od 1916 roku liczyli dokładnie, odnotowali, że zmarło 3 procent ich zatrutych, a 70 procent wróciło do służby w ciągu sześciu tygodni.

Gaz rzadko rozstrzygał bitwy, bo zależał od wiatru, a maski szybko ograniczyły jego skuteczność. Wstręt, jaki budził, doprowadził w 1925 roku do protokołu genewskiego, który zakazał użycia broni chemicznej na wojnie.