Polscy strzelcy pod Saint-Hilaire-le-Grand

W nocy z 24 na 25 lipca 1918 roku 5 kompania 1 pułku strzelców polskich wyszła z okopów pod Saint-Hilaire-le-Grand w Szampanii, na wschód od Reims. Po krótkim ostrzale artyleryjskim zdobyła szturmem niewielkie zalesione wzgórze Bois de la Raquette, wzięła jeńców i karabiny maszynowe, a potem odparła trzy niemieckie kontrataki. Zapłaciła za to śmiercią wszystkich swoich oficerów. Był to wtedy jedyny pułk Armii Polskiej we Francji, który walczył na froncie, a 25 lipca stał się dniem jego święta.

Pod Reims

Pułkiem dowodził pułkownik Julian Jasieński (w dokumentach także Jasiński), a w jego szeregach służyło wielu ochotników z Polonii amerykańskiej. Według historii pułku, wydanej w 1928 roku przez Wojskowe Biuro Historyczne, 4 czerwca 1918 roku, w rocznicę dekretu o utworzeniu armii, pułk opuścił obóz w Sommepuis, a w nocy zluzował francuski 142 pułk piechoty w pierwszej linii pod Reims. Okopy biegły przez dawną pozycję niemiecką, labirynt rowów w białej kredzie, a Niemcy siedzieli miejscami zaledwie kilkadziesiąt metrów dalej. Tam, a potem w drugiej linii pod Sept-Saulx, Polacy chodzili na nocne wypady po jeńców, na które, jak pisze historia pułku, zmęczona francuska załoga odcinka nie mogła się już zdobyć. W jednym z nich ciężko ranny został podporucznik Chwałkowski, ochotnik z Ameryki. Umierając, miał powiedzieć: „to dla Polski”. Prezydent Francji przyznał mu jeszcze przed śmiercią Legię Honorową. Niemcy, gdy dowiedzieli się, że naprzeciw stoi polski pułk, rzucali do okopów ulotki po polsku. W czerwcu pułk otrzymał sztandar ufundowany przez Paryż.

Szturm pokoju

W nocy z 13 na 14 lipca pułk, należący do 4 Armii generała Henriego Gouraud, dostał rozkaz przejścia na odcinek Saint-Hilaire w XXI Korpusie generała Naulina. O północy, gdy jego kolumna maszerowała blisko pierwszej linii, spadł na nią huraganowy ogień niemieckiej artylerii. Zaczynała się ostatnia wielka ofensywa niemiecka. Bataliony przeczekały ostrzał w starych okopach i schronach, a nad ranem zajęły wyznaczone stanowiska, wzmacniając francuską piechotę i strzelców alpejskich. Walczyły osobnymi kompaniami, a nawet plutonami. Natarcie niemieckie w Szampanii załamało się jeszcze tego dnia. 22 lipca 1 kompania zdobyła i utrzymała niemiecki punkt oporu, a III batalion posunął się o 1200 metrów. Pod tą datą historia pułku zapisuje straty: 1 oficer i 33 szeregowych zabitych oraz 312 rannych i zatrutych gazami. Tego samego dnia pułkownik Jasieński wyróżnił w rozkazie żołnierzy za postawę w pierwszych dniach bitwy.

Bois de la Raquette

5 kompania kapitana Krzywkowskiego z plutonem ciężkich karabinów maszynowych podeszła nocą do wzgórza długimi rowami w kredzie i rano, po krótkim ostrzale, uderzyła. Zaskoczeni Niemcy z 66 pułku piechoty oddali pozycję. Według historii pułku Polacy wzięli 118 jeńców, wśród nich kilku Polaków, oraz 20 ciężkich karabinów maszynowych. Rozkaz dowódcy XXI Korpusu z 29 lipca mówi o ponad 200 jeńcach zdobytych przez kompanię. Niemcy trzy razy kontratakowali przy silnym wsparciu artylerii. Zginęli wszyscy oficerowie kompanii, ostatni młody Amerykanin, podporucznik Bauer. Dowództwo objął sierżant, a strzelcy bili się granatami i wręcz. Gdy kompania zaczęła się cofać, kapitan Piekarski z dwoma plutonami odbił wzgórze kontrnatarciem i utrzymał je do przybycia Francuzów. Historia pułku liczy straty na 3 zabitych i 3 rannych oficerów oraz 42 zabitych szeregowych i wielu rannych. Zauważa też, że polski żołnierz, strzelając do Niemca, mógł trafić w pierś brata.

Kompania otrzymała Krzyż Wojenny z gwiazdką złotą. Generał Naulin pisał w rozkazie z 17 sierpnia, że Polacy weszli do walki w nadzwyczaj trudnych warunkach, w przeddzień bardzo silnego ataku Niemców, i „dołożyli starań, aby okryć chwałą swój sztandar”. Pułk zszedł z frontu w sierpniu i dołączył do formowanej 1 Dywizji Strzelców Polskich. Nazwa Saint-Hilaire-le-Grand trafiła później na tablice Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie.