Reims w I wojnie światowej

Reims, stolica Szampanii i miasto, w którego katedrze przez stulecia koronowano królów Francji, było przez całą wojnę jednym z symboli frontu zachodniego. We wrześniu 1914 roku przez dziewięć dni okupowali je Niemcy, a gdy musieli odejść, zatrzymali się na wzgórzach kilka kilometrów od miasta. Stąd ich artyleria ostrzeliwała Reims aż do jesieni 1918 roku. Pożar katedry obiegł świat jako obraz niemieckiego barbarzyństwa, a z miasta, które na początku 1914 roku liczyło około 115 000 mieszkańców, pod koniec wojny zostały ruiny.

Dziewięć dni okupacji (wrzesień 1914)

Po przegranej bitwie granicznej francuskie dowództwo postanowiło nie bronić miasta i 2 września wycofało z niego wojska. Rano 4 września Niemcy ostrzelali Reims, a po południu wkroczyły do niego saskie oddziały 3 Armii. Okupanci zażądali dostaw żywności i paszy, a ciężar rozmów z nimi spadł na mera, doktora Jean-Baptiste’a Langleta. Po klęsce nad Marną musieli odejść. 12 września wzięli jako zakładników około stu znanych obywateli i zagrozili im śmiercią, gdyby mieszkańcy podjęli wrogie działania, a 13 września do miasta weszła francuska 5 Armia generała Louisa Franchet d’Espéreya.

Katedra w ogniu

Niemcy cofnęli się tylko kilka kilometrów i zajęli dawne francuskie forty na wzgórzach wokół miasta, w Brimont, Nogent-l’Abbesse i na Berru. Francuskie próby zepchnięcia ich stamtąd zawiodły, a już 14 września na Reims spadły pierwsze pociski.

19 września pocisk podpalił drewniane rusztowanie przy północnej wieży katedry. Ogień przeszedł na słomę rozesłaną w nawie, na której leżeli ranni niemieccy jeńcy, i na dach: spłonęła drewniana więźba, a stopiony ołów spływał na ulice. Część jeńców zginęła w płomieniach, pozostałych duchowni wynieśli i obronili przed wzburzonym tłumem. Niemcy twierdzili, że na wieżach był francuski punkt obserwacyjny, czemu Francuzi zaprzeczali. Płonąca katedra, kilka tygodni po zniszczeniu Lowanium, stała się w propagandzie sprzymierzonych dowodem, że Niemcy walczą z samą kulturą Europy.

Miasto na linii frontu (1915–1917)

Front przebiegał tuż za przedmieściami. Na wschód od miasta Francuzi szturmowali niemieckie okopy w pierwszej bitwie w Szampanii, od grudnia 1914 do marca 1915 roku, i w drugiej, jesienią 1915 roku. Na Reims przez cały ten czas spadały pociski: według francuskich wyliczeń ostrzał trwał 1051 dni, a jednej nocy, 28 kwietnia 1915 roku, w ciągu półtorej godziny spadło na miasto 500 pocisków.

Ludność uciekała i do końca 1914 roku w mieście zostało około 60 000 osób. Ci, którzy zostali, przenieśli część życia pod ziemię, także do piwnic wytwórni szampana, gdzie urządzono szkoły. W grudniu 1915 roku uczyło się w nich 400 z 1600 uczniów.

Wiosną 1917 roku miasto znalazło się w środku ofensywy Nivelle’a. Na północny zachód od Reims Francuzi nacierali na Chemin des Dames, a od 17 kwietnia na wschodzie na wzgórza Moronvilliers w trzeciej bitwie w Szampanii. Planowany atak na fort Brimont odłożono i nigdy do niego nie doszło. Ostrzał osiągnął wtedy największą siłę: w kwietniu władze nakazały ewakuację ludności cywilnej, a 27 kwietnia mer Langlet przeniósł ratusz do piwnic. Według francuskich wyliczeń w katedrę trafiło w czasie wojny blisko 300 pocisków.

Rok 1918

Po ewakuacji z 28 lutego 1918 roku zostało w mieście około 1500 z 18 000 mieszkańców, którzy żyli tam jeszcze w styczniu. 27 maja Niemcy uderzyli nad Aisne między Reims a Soissons i doszli do Marny, ale skrzydło wyłomu pod Reims się utrzymało, a próba okrążenia miasta pod fortem La Pompelle zawiodła. 15 lipca, w drugiej bitwie nad Marną, trzy niemieckie armie uderzyły po obu stronach miasta, by je odciąć. Na wschodzie natarcie rozbiło się o elastyczną obronę 4 Armii generała Gouraud, a na zachodzie utknęło za Marną. Na froncie w Szampanii, na wschód od Reims, walczył wtedy także 1 pułk strzelców polskich.

Kontrofensywa Ferdinanda Focha z 18 lipca wyparła Niemców z występu między Soissons a Reims. W październiku 1918 roku, gdy cofali się na całym froncie, Francuzi zajęli forty Brimont i Nogent-l’Abbesse, z których przez cztery lata ostrzeliwano miasto. Reims odetchnęło, ale z 13 806 domów 8625 było zniszczonych całkowicie, a w ostrzale zginęło około 800 mieszkańców.

Po wojnie

W lipcu 1919 roku premier Georges Clemenceau wystąpił o nadanie Reims Legii Honorowej i Krzyża Wojennego z palmą, a w uzasadnieniu nazwano je miastem-męczennikiem. Rozważano pozostawienie ruin katedry jako pomnika, ale zwyciężyła decyzja o odbudowie, w dużej części za pieniądze Johna D. Rockefellera Jr. Prace rozpoczęte w 1919 roku pod kierunkiem architekta Henriego Deneux doprowadziły do uroczystego otwarcia katedry w lipcu 1938 roku.