Pierwsza bitwa w Szampanii

Pierwsza bitwa w Szampanii była pierwszą wielką ofensywą Francuzów przeciw umocnionym pozycjom niemieckim na froncie zachodnim. Francuska 4 Armia generała Fernanda de Langle de Cary przez blisko trzy miesiące, od grudnia 1914 do marca 1915 roku, atakowała okopy niemieckiej 3 Armii na kredowych równinach na wschód od Reims. Walki toczyły się w deszczu, błocie i mrozie wokół kilku małych wsi: Souain, Perthes-lès-Hurlus, Mesnil-lès-Hurlus i Massiges. Francuzi posunęli się w najlepszym razie o 2–3 kilometry, a zapłacili za to stratami liczonymi w dziesiątkach tysięcy ludzi.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 20 grudnia 1914 – 17 marca 1915 roku. Tak datuje bitwę brytyjska chronologia wojny, na której opiera się nasza oś czasu, a także polska i angielska Wikipedia. 20 grudnia ruszyło główne natarcie 4 Armii, a 17 marca generał de Langle de Cary wstrzymał ofensywę.

Co do końca bitwy źródła są zgodne, ale jej początek datuje się różnie. Brytyjski serwis greatwar.co.uk podaje daty 10 grudnia 1914 – 17 marca 1915, licząc od pierwszych, drobnych ataków pod Perthes. Francuska Wikipedia i część nowszych opracowań zaczynają bitwę 14 grudnia, gdy na froncie 4 Armii ruszyły pierwsze natarcia. Z kolei Niemcy nazywają „zimową bitwą w Szampanii” (Winterschlacht in der Champagne) przede wszystkim drugą, najcięższą fazę walk, od 16 lutego do około 20 marca 1915 roku. Pierwszą bitwą nazywa się ją dla odróżnienia od kolejnych wielkich ofensyw na tym samym terenie, przede wszystkim od drugiej bitwy w Szampanii z jesieni 1915 roku.

Tło

W połowie września 1914 roku, po bitwie nad Marną, Niemcy zatrzymali się w Szampanii na wzgórzach na północ i wschód od Reims. Gdy pod koniec listopada wygasły walki pod Ypres, front zachodni ciągnął się już nieprzerwaną linią okopów od Morza Północnego po Szwajcarię. Środkiem tej linii był wielki występ, wbity w głąb Francji w okolicach Noyon, niespełna sto kilometrów od Paryża.

15 listopada biuro operacyjne francuskiej kwatery głównej przedstawiło naczelnemu wodzowi, generałowi Josephowi Joffre’owi, plan zimowej ofensywy. Sztabowcy uznali, że niemieckie natarcie na zachodzie się skończyło, a Niemcy przerzucają kilka korpusów na wschód, przeciw Rosji. Należało ich zaatakować, zanim się okopią, i nie pozwolić na dalsze osłabianie frontu francuskiego kosztem rosyjskiego sojusznika. Plan przewidywał uderzenie z dwóch stron na występ Noyon: od północy, w Artois, miała nacierać 10 Armia w kierunku Cambrai, a od południa, w Szampanii, 4 Armia od Suippes w kierunku Rethel i Mézières. Gdyby oba natarcia się powiodły, zagroziłyby liniom kolejowym zaopatrującym niemieckie armie i zmusiłyby je do odwrotu. Joffre wiedział, że brakuje ciężkiej artylerii i amunicji, ale uznał ofensywę za konieczną. Na innych odcinkach, od Flandrii, gdzie 14 grudnia zaatakowano pod Wytschaete, aż po Wogezy, miały ruszyć natarcia pomocnicze.

Niemiecką 3 Armią w Szampanii dowodził generał Karl von Einem. Jego dywizje, choć słabsze liczebnie od francuskich, miały kilka tygodni na rozbudowę okopów, zasieków z drutu kolczastego i stanowisk karabinów maszynowych.

Przebieg

Grudzień 1914. Po pierwszych lokalnych atakach w połowie miesiąca główne natarcie 4 Armii ruszyło 20 grudnia. XVII Korpus zaatakował na odcinku między Souain a Perthes, a I Korpus Kolonialny na wzgórza wokół fermy Beauséjour. Zdobycze były niewielkie. 21 grudnia natarcie XII Korpusu załamało się, bo przejścia w niemieckich zasiekach były pod ogniem karabinów maszynowych. Piechota zaczęła kopać podkopy i sapy, a artyleria ostrzeliwała niemieckie okopy. Do 24 grudnia Francuzi utrzymali zdobyte wzgórze 200 pod Perthes mimo niemieckich kontrataków. Generał de Langle de Cary przeniósł główny wysiłek w rejon Perthes i Massiges, a Joffre przysłał mu 27 grudnia IV Korpus jako posiłki. 30 grudnia Niemcy uderzyli na prawe skrzydło, na II Korpus, i zajęli kilka linii okopów. Francuzi odzyskali następnego dnia większość utraconego terenu, ale kolejne niemieckie kontrataki zdezorganizowały ich natarcie.

Styczeń 1915. W nocy z 7 na 8 stycznia francuska piechota zajęła opuszczoną przez Niemców wieś Perthes-lès-Hurlus. 9 stycznia Francuzi zdobyli niemiecki fort przy fermie Beauséjour, ale Niemcy go odbili. Mróz, deszcz i błoto coraz bardziej utrudniały działania i 13 stycznia ofensywę wstrzymano. W tym samym czasie Niemcy kontratakowali na innych odcinkach, między innymi na północ od Soissons, choć niewielkimi siłami, bo rezerwy były potrzebne na froncie wschodnim.

16 lutego – 17 marca 1915. Po miesiącu przygotowań i ściągnięciu posiłków 4 Armia wznowiła natarcie 16 lutego, na znacznie węższym, mniej więcej ośmiokilometrowym odcinku między Perthes a Mesnil-lès-Hurlus. Według części opracowań de Langle de Cary miał już do dyspozycji kilkanaście dywizji piechoty i blisko 900 dział. Pierwszego dnia I i XVII Korpus wdarły się w niemieckie okopy, ale dalej nie zdołały się przebić. Niemcy łatali wyrwy rezerwami, a od 20 lutego na front przybyła 1 Dywizja Gwardii. Przez kolejne tygodnie Francuzi atakowali raz po raz na pojedyncze wzgórza, laski i okopy, a Niemcy niemal natychmiast kontratakowali. W ostatniej fazie, w połowie marca, do natarcia wszedł świeży XVI Korpus. 16 i 17 marca Francuzi zdobyli wzgórze 196 i lasek Jaune-Brûlé. 17 marca de Langle de Cary uznał, że niemiecki front nie został złamany, a do dalszych ataków potrzeba nowych wojsk, i wstrzymał ofensywę.

Straty

Liczby strat różnią się w zależności od źródła. Najczęściej podaje się, że 4 Armia straciła w czasie całej bitwy 93 432 zabitych, rannych i zaginionych. Straty niemieckie szacuje się zwykle na około 46 tysięcy ludzi. Niemiecka oficjalna historia wojny oceniała straty francuskie znacznie wyżej, na nawet 240 tysięcy samych tylko w lutym, ale te liczby uważa się za zawyżone. Niemiecka Wikipedia podaje dla zimowej bitwy w Szampanii, czyli dla walk od połowy lutego, około 45 tysięcy zabitych i rannych Francuzów i 15 tysięcy Niemców.

Znaczenie

Ofensywa nie osiągnęła żadnego ze swoich celów. Francuzi nie przełamali frontu, nie zbliżyli się do Rethel i nie zagrozili niemieckim kolejom. Ich zdobycze ograniczyły się do pasa ziemi o głębokości 2–3 kilometrów, kilku wzgórz i ruin Perthes-lès-Hurlus. Nie udało się też powstrzymać Niemców przed przerzucaniem wojsk na wschód.

Po bitwie de Langle de Cary bronił swojej metody kolejnych, ograniczonych ataków na ważne punkty terenu, które jego zdaniem dawały więcej niż próby przełamania frontu jednym uderzeniem. Joffre widział przyczyny porażki w zbyt słabym wsparciu artylerii i zbyt małej liczbie piechoty. Ataki prowadzono na odcinkach szerokich na kilkaset metrów, więc nacierające oddziały ściągały na siebie ogień całej okolicznej niemieckiej artylerii. Prezydentowi Raymondowi Poincarému Joffre przyznał, że do powrotu wojny manewrowej jest jeszcze daleko. Zarazem dowództwo francuskie utwierdziło się w przekonaniu, że piechota dobrze wsparta artylerią może przebić się przez niemieckie linie. Na tej wierze opierały się kolejne ofensywy 1915 roku, w Artois i znowu w Szampanii.

Walki z zimy 1914 i 1915 roku zostawiły w Szampanii trwały ślad. Wsie na tym odcinku frontu, między innymi Perthes-lès-Hurlus, Mesnil-lès-Hurlus, Hurlus i Tahure, zostały w czasie wojny całkowicie zniszczone i nigdy ich nie odbudowano. Ich tereny weszły po wojnie w skład poligonu wojskowego Suippes, a nazwy przetrwały w nazwach sąsiednich gmin, takich jak Souain-Perthes-lès-Hurlus i Minaucourt-le-Mesnil-lès-Hurlus.