Fernand de Langle de Cary

Fernand de Langle de Cary był jednym z najstarszych francuskich dowódców armii, którzy w sierpniu 1914 roku poprowadzili wojska do bitew granicznych. Miał wtedy 65 lat i stał u progu emerytury. Jego 4 Armia poniosła ciężką klęskę w Ardenach, ale w przeciwieństwie do wielu innych generałów nie stracił stanowiska: obronił linię Mozy, wytrzymał nad Marną, a przez cały 1915 rok prowadził w Szampanii dwie wielkie i kosztowne ofensywy. W grudniu 1915 roku Joseph Joffre powierzył mu Grupę Armii Centrum, a z nią odpowiedzialność za Verdun. Gdy w lutym 1916 roku Niemcy uderzyli na twierdzę, pierwsze dni bitwy przesądziły o jego karierze. Część historyków uważa go za kozła ofiarnego, który zapłacił za zaniedbania naczelnego dowództwa.

Przed wojną

Urodził się 4 lipca 1849 roku w Lorient w Bretanii, w szlacheckiej rodzinie. W 1867 roku wstąpił do szkoły wojskowej Saint-Cyr i ukończył ją w 1869 roku jako pierwszy na roku, po czym trafił do kawalerii, do strzelców afrykańskich (chasseurs d’Afrique). W czasie wojny francusko-pruskiej walczył w oblężonym Paryżu i został ciężko ranny. Według francuskich biografów kula trafiła go w pierś w bitwie pod Buzenval 19 stycznia 1871 roku, a kilka dni później dostał krzyż Legii Honorowej.

Po wojnie przeszedł kolejne szczeble zwykłej oficerskiej kariery, był też wykładowcą w szkole wojennej. W 1900 roku został generałem brygady i objął brygadę kawalerii w Algierii, a w 1906 roku awansował na generała dywizji. Dowodził kolejno dywizją kolonialną, 14 Dywizją, a od 1908 roku IV, potem VIII Korpusem. W grudniu 1912 roku wszedł do Najwyższej Rady Wojennej, której członkowie mieli w razie wojny objąć dowództwo armii. Przewidziano dla niego 4 Armię. W lipcu 1914 roku skończył 65 lat i miał przejść w stan spoczynku, ale gdy wybuchła wojna, 2 sierpnia objął wyznaczone mu dowództwo.

Ardeny i Moza

Według francuskiego planu wojny 4 Armia stała początkowo w odwodzie za 3 Armią generała Pierre’a Ruffeya i 5 Armią generała Charles’a Lanrezaca. Gdy okazało się, że Niemcy idą przez Belgię, Joffre wzmocnił ją kosztem 5 Armii i rzucił razem z armią Ruffeya na północ, w zalesione Ardeny. Francuski sztab zakładał, że trafią tam na słabe siły w marszu. 21 sierpnia 4 Armia przekroczyła Semois w kierunku Neufchâteau, a 22 sierpnia zderzyła się z niemiecką 4 Armią księcia Albrechta Wirtemberskiego, która czekała na nią w lasach. Najciężej ucierpiał Korpus Kolonialny pod Rossignol. Był to najkrwawszy dzień w dziejach armii francuskiej. Langle de Cary zarządził odwrót, a 24 sierpnia Joffre polecił mu wycofać się za Mozę. Generał krytykował później metodę dowodzenia naczelnego wodza i sam las ardeński nazywał „prawdziwą pułapką”.

W przeciwieństwie do Ruffeya i Lanrezaca, odwołanych w kolejnych dniach, Langle de Cary zachował dowództwo. Od 25 sierpnia jego armia broniła przepraw przez Mozę między Mézières a Stenay. Generał polecił stawiać zdecydowany opór, a 28 sierpnia rano przeszedł do kontrnatarcia, by zepchnąć Niemców za rzekę. Opóźnił w ten sposób marsz niemieckiego centrum i nie dopuścił do rozerwania frontu w najtrudniejszym momencie wielkiego odwrotu, ale wieczorem tego dnia dostał rozkaz dalszego odwrotu nad Aisne. Z lewego skrzydła jego armii utworzono wtedy zgrupowanie generała Ferdinanda Focha, z którego powstała 9 Armia.

Marna i Szampania

W bitwie nad Marną 4 Armia stała między 9 Armią Focha a 3 Armią generała Maurice’a Sarraila, w okolicach Vitry-le-François. Nacierały na nią niemiecka 4 Armia i część saskiej 3 Armii generała Maxa von Hausena. Francuzi wytrzymali, a gdy niemieckie prawe skrzydło zaczęło się cofać, 11 września Albrecht dostał rozkaz odwrotu. 4 Armia poszła za nim do Szampanii, gdzie w drugiej połowie września front zastygł w okopach.

20 grudnia 1914 roku 4 Armia rozpoczęła natarcie w Szampanii, na wschód od Reims. Pierwsza bitwa w Szampanii była pierwszą wielką ofensywą Francuzów przeciw umocnionym liniom okopów. Generał przeniósł główny wysiłek w rejon Perthes i Massiges, a w lutym 1915 roku wznowił natarcie na wąskim odcinku, z kilkunastoma dywizjami i blisko 900 działami. Francuzi zdobyli najwyżej 2–3 kilometry i Perthes-lès-Hurlus, a stracili ponad 90 tysięcy ludzi. 17 marca, zgodnie z warunkiem postawionym przez Joffre’a, ofensywę wstrzymano. Langle de Cary bronił potem swojej metody kolejnych, ograniczonych ataków na ważne punkty terenu.

25 września 1915 roku jego armia i 2 Armia generała Philippe’a Pétaina, obie z grupy armii generała Noëla de Castelnau, uderzyły ponownie. W drugiej bitwie w Szampanii Francuzi zdobyli pierwszą linię niemiecką i ponad 20 tysięcy jeńców, ale drugiej pozycji nie przełamali, a do listopada stracili według różnych szacunków od 140 do 180 tysięcy ludzi.

Verdun

W grudniu 1915 roku Castelnau został szefem sztabu Joffre’a, a 12 grudnia przekazał Langle de Cary’emu dowództwo Grupy Armii Centrum. 4 Armię objął po nim generał Henri Gouraud. Nowa grupa armii obejmowała front od Szampanii po Verdun, a od stycznia 1916 roku generał miał bezpośrednią władzę nad Ufortyfikowanym Rejonem Verdun. Twierdza była osłabiona, bo w 1915 roku zabrano z niej znaczną część artylerii i załóg. Langle de Cary miał na przygotowanie obrony kilka tygodni. Zalecał, by nie stłaczać żołnierzy w pierwszych liniach, które artyleria i tak by rozbiła, ale tylnych pozycji nie zdążono dokończyć.

21 lutego 1916 roku Niemcy uderzyli pod Verdun. W ciągu czterech dni rozbili dwie francuskie dywizje i przełamali drugą pozycję. 24 lutego Langle de Cary nakazał wycofać wojska z równiny Woëvre na wzgórza nad Mozą, a w dowództwie mówiono nawet o oddaniu całego prawego brzegu rzeki. Joffre i Castelnau myśleli inaczej. W nocy Castelnau pojechał nad Mozę z pełnomocnictwami naczelnego wodza i 25 lutego, wbrew wątpliwościom Langle de Cary’ego, polecił bronić prawego brzegu za wszelką cenę. Tego samego dnia Niemcy zdobyli fort Douaumont, a obronę Verdun objął Pétain.

Formalnie Langle de Cary pozostał dowódcą grupy armii jeszcze przez ponad dwa miesiące. Na początku maja 1916 roku zastąpił go Pétain. Oficjalnym powodem był wiek: generał miał 66 lat, a granica wynosiła 65. Według części źródeł odsunięto go od dowództwa już w marcu. Latem, gdy do wojny przystąpiła Rumunia, Joffre widział go podobno na czele francuskiej misji wojskowej w Bukareszcie, ale rząd się nie zgodził i wysłano generała Henriego Berthelota. Według części opracowań ostatnim jego zadaniem była inspekcja w Afryce Północnej. W 1917 roku ostatecznie przeniesiono go w stan spoczynku.

Po wojnie

Na emeryturze generał spisał wspomnienia z lat 1914–1916, wyraźnie nieprzychylne Joffre’owi. Ukazały się dopiero po jego śmierci, w 1935 roku, z przedmową marszałka Louisa Franchet d’Espéreya. Zmarł 19 lutego 1927 roku w Pont-Scorff koło Lorient. Część źródeł podaje jako miejsce śmierci Paryż, a niektóre zestawienia błędnie rok 1931.

Ocena

Langle de Cary należał do generacji dowódców wychowanych na doktrynie ofensywy za wszelką cenę i w Ardenach zapłacił za nią, jak inni, ogromnymi stratami. Jednak w odróżnieniu od wielu z nich szybko odzyskał panowanie nad sytuacją, a nad Mozą i Marną jego armia spisała się dobrze. Ofensywy w Szampanii, które prowadził w 1915 roku na rozkaz Joffre’a, przyniosły niewiele i kosztowały bardzo dużo. Najwięcej sporów budzi Verdun. Niektórzy autorzy obciążają go nieprzygotowaniem obrony, inni podkreślają, że odpowiadał za twierdzę zaledwie od kilku tygodni, a jej rozbrojenie było decyzją naczelnego dowództwa. Brytyjski serwis historyofwar.org nazywa go kompetentnym dowódcą, który nie zasłużył na winę za stan obrony Verdun, a dawny serwis firstworldwar.com zauważa, że winę za zaskoczenie pod Verdun ponosił także sam Joffre.