Aisne w I wojnie światowej

Aisne wypływa z lasów Argonny koło Sainte-Menehould, płynie najpierw na północ, potem na zachód, przez Vouziers, Rethel i Soissons, i pod Compiègne uchodzi do Oise. Ma 356 kilometrów długości. W czasie wojny jej środkowy bieg, od Soissons po Berry-au-Bac, był jedną z osi frontu zachodniego, a nad północnym brzegiem panował nad doliną grzbiet, którym biegnie droga Chemin des Dames. Od rzeki nazwano trzy wielkie bitwy: w 1914 roku zaczęła się tu wojna okopowa, w 1917 roku utknęła ofensywa Nivelle’a, a w 1918 roku Niemcy przełamali tu front i doszli nad Marnę.

Wrzesień 1914: pierwsze okopy

Po klęsce w bitwie nad Marną niemiecka 1 i 2 Armia cofnęły się na północ i stanęły na wzgórzach za Aisne. Rzeka była tu szeroka na około 30 metrów i za głęboka na bród, a z grzbietu Niemcy widzieli całą dolinę. 12 września nadeszli Francuzi i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, a nazajutrz przeprawili się po uszkodzonych przęsłach, kładkach, łodziach i pontonach. Niemiecki VII Korpus Rezerwowy zajął jednak grzbiet zaledwie kilka godzin przed nimi.

14 września natarcie na płaskowyż utknęło pod ogniem karabinów maszynowych, a 15 września brytyjskie dowództwo kazało się okopać. W pierwszej bitwie nad Aisne płytkie rowy strzeleckie zamieniły się w ciągu kilku dni w linie okopów, a Brytyjczycy stracili nad rzeką około 13,5 tysiąca ludzi. Dla nich właśnie tu zaczęła się wojna pozycyjna. Skoro natarcia czołowe zawiodły, obie strony próbowały obejść się od zachodu w wyścigu do morza, a na początku października Brytyjczycy opuścili Aisne i przeszli do Flandrii.

Front nad rzeką (1915–1916)

Przez następne lata front biegł wzdłuż rzeki i grzbietu. W styczniu 1915 roku Francuzi zdobyli wzgórze 132 pod Crouy, na północ od Soissons, ale wezbrana od deszczy Aisne zerwała mosty za ich plecami i w bitwie pod Soissons stracili prawie cały przyczółek na północnym brzegu. Na wschodnim krańcu grzbietu, w Craonne, Niemcy mieli wgląd w całą dolinę i w równinę pod Reims, które ich artyleria ostrzeliwała przez cztery lata.

Chemin des Dames (1917)

16 kwietnia 1917 roku francuska piechota ruszyła na froncie długości około 40 kilometrów, od Laffaux pod Soissons po Courcy pod Reims. Generał Robert Nivelle zapowiadał przełamanie w ciągu 24, najwyżej 48 godzin. W drugiej bitwie nad Aisne, głównym uderzeniu jego ofensywy, ocalałe z ostrzału niemieckie karabiny maszynowe kosiły nacierających, a do wieczora Francuzi zdobyli w większości miejsc tylko pierwsze linie okopów. Po raz pierwszy w armii francuskiej do boju weszły czołgi.

W kolejnych tygodniach Francuzi opanowali znaczną część grzbietu, a 4 maja odbili ruiny Craonne, ale przełamania nie było. Według brytyjskiej historii oficjalnej do 25 kwietnia stracili 96 125 ludzi, a francuskie ministerstwo obrony podaje, że z walki wyłączono blisko 140 000 żołnierzy. Rozczarowanie wywołało bunty, które objęły oddziały około pięćdziesięciu dywizji, głównie w departamentach Aisne i Marna. 15 maja Nivelle’a zastąpił Philippe Pétain.

Walki o grzbiet trwały do jesieni. 23 października 1917 roku francuska 6 Armia zdobyła w bitwie pod La Malmaison fort na zachodnim krańcu Chemin des Dames, a w nocy z 1 na 2 listopada Niemcy opuścili cały grzbiet aż po Craonne i cofnęli się za dolinę Ailette.

Maj 1918

Wiosną 1918 roku odcinek nad Aisne uchodził za najspokojniejszy na froncie, dlatego przysłano tu na odpoczynek cztery wyczerpane dywizje brytyjskiego IX Korpusu. 27 maja o pierwszej w nocy niemiecka artyleria otworzyła ogień między Reims a Soissons. Dowódca francuskiej 6 Armii, generał Denis Duchêne, wbrew dyrektywom Pétaina stłoczył wojska na pierwszej linii i nie wysadził na czas mostów. W trzeciej bitwie nad Aisne niemiecka 7 Armia zdobyła grzbiet w kilka godzin, przeszła rzekę po nieuszkodzonych mostach i wieczorem stała nad Vesle, około 20 kilometrów od swoich okopów.

29 maja Niemcy zajęli Soissons, a 30 maja doszli do Marny. Skrzydła wyłomu pod Soissons i Reims się jednak utrzymały, a natarcie pomyślane jako dywersja zostawiło Niemców w głębokim występie, trudnym do zaopatrzenia.

Powrót nad rzekę (sierpień–listopad 1918)

Po drugiej bitwie nad Marną Niemcy wycofali się z występu. 2 sierpnia oddali Soissons i wysadzili za sobą mosty na Aisne, a 3 sierpnia Francuzi doszli prawie na całym froncie do Vesle i Aisne. W drugiej połowie miesiąca 10 Armia generała Charles’a Mangina nacierała na wzgórzach między Oise a Aisne w drugiej bitwie pod Noyon.

Ostatni rozdział przyniósł październik. Po klęskach na Linii Hindenburga i w Szampanii Niemcy 9 października zaczęli się wycofywać na całym froncie od Oise po Argonny. 13 października Francuzi weszli do Laon, a 14 października wyzwolili ruiny Craonne: Chemin des Dames znów był w ich rękach. W górnym biegu rzeki francuska 4 Armia doszła nad Aisne pod Vouziers i przez kilka tygodni front biegł wzdłuż niej. Dopiero 6 listopada, po wielkim odwrocie Niemców, Francuzi zajęli Rethel, a pięć dni później wszedł w życie rozejm.