Brytyjski Korpus Ekspedycyjny w I wojnie światowej

Brytyjski Korpus Ekspedycyjny (British Expeditionary Force, BEF) to armia, którą Wielka Brytania wysłała w sierpniu 1914 roku do Francji, i zarazem oficjalna nazwa wszystkich wojsk brytyjskich we Francji i Flandrii aż do końca wojny. Zaczynał od kilku dywizji zawodowych żołnierzy, którzy walczyli pod Mons i Ypres, a wyrósł na pięć armii. Dowodzili nim kolejno John French i Douglas Haig. Jesienią 1918 roku jego armie przełamały Linię Hindenburga.

Armia zawodowa (1914)

Siły ekspedycyjne przygotowano po wojnie burskiej w ramach reform ministra wojny Richarda Haldane’a. 4 sierpnia 1914 roku wyznaczono ich dowództwo: naczelnym dowódcą został marszałek polny John French, a szefem sztabu generał Archibald Murray. Główne siły, I Korpus Haiga i II Korpus, przeprawiły się przez kanał La Manche między 12 a 17 sierpnia, bez strat, i koleją ruszyły pod Maubeuge, na lewe skrzydło armii francuskiej. Najpierw przypłynęły cztery dywizje piechoty i dywizja kawalerii, około 100 tysięcy żołnierzy, po połowie zawodowych i rezerwistów.

23 sierpnia Brytyjczycy stanęli pod Mons na drodze znacznie liczniejszej 1 Armii Klucka i w nocy musieli zacząć odwrót. 26 sierpnia II Korpus Horace’a Smith-Dorriena stoczył ciężki bój pod Le Cateau. Odwrót skończył się 5 września za Marną, według brytyjskich relacji po około 200 milach, czyli ponad 300 kilometrach marszu, a już 6 września korpus wziął udział w kontrofensywie nad Marną.

W październiku przerzucono go znad Aisne do Flandrii, gdzie w pierwszej bitwie pod Ypres razem z Francuzami i Belgami obronił miasto. Według brytyjskiej historii oficjalnej stracił od 14 października do 30 listopada 58 155 zabitych, rannych i zaginionych. Stara armia zawodowa przestała istnieć, a jej weterani nazwali się potem „Old Contemptibles”, od rzekomego rozkazu cesarza Wilhelma II o „pogardzanej małej armii”, którego istnienia nigdy nie dowiedziono.

Armia ochotników (1915–1916)

Minister wojny, lord Herbert Kitchener, już 21 sierpnia 1914 roku zarządził utworzenie pierwszej z Nowych Armii, złożonych z ochotników. Na front szły też Siły Terytorialne: w lutym 1915 roku pierwsza ich dywizja przeprawiła się do Francji w komplecie. Rósł i sam korpus: 26 grudnia 1914 roku podzielono go na dwie armie, a w latach 1915–1916 powstały trzy kolejne, wśród nich czwarta Henry’ego Rawlinsona i piąta Huberta Gougha, wyrosła z Armii Rezerwowej.

Korpus nie był tylko brytyjski. We wrześniu 1914 roku wzmocnił go Indyjski Korpus Ekspedycyjny „A”, w lutym 1915 roku przeprawiła się do Francji 1 Dywizja Kanadyjska, a później przybyły dywizje australijskie. Pod koniec wojny Kanadyjczycy mieli we Francji korpus złożony z czterech dywizji, a Australijczycy pięć dywizji. Od lutego 1917 roku pod brytyjskim dowództwem walczył także korpus portugalski.

Rok 1915 przyniósł kosztowne natarcia bez przełomu, od Neuve-Chapelle po Loos, gdzie odwody przyszły za późno, a pod Ypres korpus bronił się przed pierwszym na zachodzie niemieckim atakiem gazowym. Rząd zmusił Frencha do dymisji, a 19 grudnia 1915 roku dowództwo objął Haig.

W styczniu 1916 roku Wielka Brytania, dotąd walcząca armią ochotników, wprowadziła pobór. Latem korpus uderzył nad Sommą. 1 lipca 1916 roku 4 Armia straciła według historii oficjalnej 57 470 ludzi, w tym 19 240 zabitych i zmarłych z ran, najwięcej w jednym dniu w dziejach armii brytyjskiej. Do końca listopada straty brytyjskie sięgnęły 419 654 ludzi, a front przesunął się najwyżej o około 10 kilometrów.

Arras, Passchendaele, Cambrai (1917)

W 1917 roku korpus nacierał w różnych miejscach frontu. Pod Arras w kwietniu pierwszego dnia posunął się najdalej od początku wojny pozycyjnej, a Kanadyjczycy zdobyli grzbiet Vimy, ale stracił w pięć tygodni około 150 tysięcy ludzi. W czerwcu 2 Armia Herberta Plumera po wybuchu 19 wielkich min zdobyła grzbiet Messines.

Od 31 lipca do 10 listopada Haig nacierał spod Ypres na Passchendaele: w trzeciej bitwie pod Ypres straty brytyjskie wyniosły według historii oficjalnej 244 897 ludzi, a według Robina Priora i Trevora Wilsona około 275 tysięcy. W listopadzie 3 Armia Juliana Bynga setkami czołgów przełamała Linię Hindenburga pod Cambrai, ale niemieckie kontrnatarcie odebrało jej większość zdobyczy.

Od klęski do zwycięstwa (1918)

21 marca 1918 roku Niemcy rozpoczęli operację Michael, rozbili 5 Armię i wzięli około 75 tysięcy jeńców brytyjskich, a 9 kwietnia uderzyli nad Lys we Flandrii. 11 kwietnia Haig wydał rozkaz „plecami do muru”, zakazujący jakiegokolwiek odwrotu. Korpus cofnął się, ale się utrzymał: Niemcy nie zdobyli Amiens i nie dotarli do portów nad kanałem La Manche.

8 sierpnia Brytyjczycy Rawlinsona z Kanadyjczykami i Australijczykami przełamali front pod Amiens. Zaczęła się ofensywa stu dni: jesienią 1, 3 i 4 Armia przełamały całą Linię Hindenburga między Cambrai a Saint-Quentin, a 4 listopada nad Sambrą korpus stoczył swoją ostatnią wielką bitwę. Rankiem 11 listopada Kanadyjczycy odbili Mons, gdzie cztery lata wcześniej wszystko się zaczęło.

W marcu 1919 roku z części jego dywizji utworzono British Army of the Rhine, armię okupacyjną w Nadrenii. Według zestawień przytaczanych przez The Long, Long Trail korpus liczył w szczytowym momencie 2 046 901 żołnierzy, przez front we Francji i Flandrii przeszło w sumie 5 399 563 żołnierzy armii brytyjskiej, a zginęło tam lub zmarło 564 715.