Druga bitwa pod Ypres

Druga bitwa pod Ypres, stoczona od 22 kwietnia do 25 maja 1915 roku, była jedyną wielką ofensywą niemiecką na froncie zachodnim w 1915 roku. Zapamiętano ją przede wszystkim jako bitwę, w której Niemcy po raz pierwszy na zachodzie użyli gazu bojowego na dużą skalę. Chmura chloru, wypuszczona 22 kwietnia z tysięcy butli, rozbiła dwie francuskie dywizje i otworzyła wyrwę na północ od Ypres. Niemcy, którzy traktowali atak jako próbę nowej broni, nie mieli odwodów, by ją wykorzystać. Wyrwę zamknęli w pośpiechu Kanadyjczycy, Brytyjczycy i Francuzi, płacąc za to ogromne straty. Przez kolejne tygodnie Niemcy, wspierani przez przeważającą ciężką artylerię i kolejne chmury gazu, krok po kroku spychali aliantów w głąb łuku. Gdy bitwa wygasła, front stał o kilka kilometrów bliżej Ypres, ale miasto, choć obrócone w ruinę, pozostało w rękach aliantów.

Nazwa i daty

Po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew objęła wspólną nazwą „bitwy pod Ypres 1915” walki od 22 kwietnia do 25 maja i wyróżniła w nich cztery bitwy: o grzbiet Gravenstafel (22–23 kwietnia), pod St. Julien (24 kwietnia – 4 maja), o grzbiet Frezenberg (8–13 maja) i o grzbiet Bellewaarde (24–25 maja). Do tej samej bitwy zalicza się zwykle walki o pobliskie Wzgórze 60, które Brytyjczycy zdobyli 17 kwietnia, a Niemcy odbili na początku maja. Już brytyjska historia oficjalna zauważała, że część nazw pasuje do przebiegu walk słabo: w dniach 22–23 kwietnia walczono głównie na zachód od grzbietu Gravenstafel, a nie na nim.

W Niemczech walki nazwano drugą bitwą we Flandrii (Zweite Flandernschlacht) lub bitwą pod Ypern 1915, we Francji drugą bitwą pod Ypres. Polskie opracowania mówią o drugiej, czyli II bitwie pod Ypres.

Tło

Po pierwszej bitwie pod Ypres jesienią 1914 roku front wokół miasta tworzył głęboki łuk, wysunięty na wschód w stronę niemieckich linii i otoczony przez nie z trzech stron. Wiosną 1915 roku jego południową część, od Wzgórza 60 po okolice Poelkapelle, trzymał brytyjski V Korpus generała Herberta Plumera z 2 Armii generała Horace’a Smith-Dorriena: 27 i 28 Dywizja oraz 1 Dywizja Kanadyjska, która przybyła do Francji w lutym i w połowie kwietnia zluzowała pod Ypres Francuzów. Północny skraj łuku, aż po kanał z Ypres do Yser, należał do francuskiego Oddziału Armijnego Belgii generała Henriego Putza, którym pośrednio kierował generał Ferdinand Foch. Dalej na północ, wzdłuż kanału, stali Belgowie.

Niemieckie dowództwo postanowiło wiosną 1915 roku bronić się na zachodzie i szukać rozstrzygnięcia na wschodzie. Szef sztabu generalnego, generał Erich von Falkenhayn, chciał jednak, by armie na zachodzie wiązały aliantów i odwracały ich uwagę od przerzutu wojsk do Galicji. Uznał też, że to dobra okazja do wypróbowania nowej broni. Po nieudanej próbie z pociskami z gazem łzawiącym pod Bolimowem chemik Fritz Haber zaproponował wypuszczenie z butli chmury chloru, którą miał nieść wiatr. Butle zakopano najpierw na odcinku na południowy wschód od Ypres, potem, gdy wiatr nie sprzyjał, na północnym skraju łuku, naprzeciw Francuzów. Dowódca niemieckiej 4 Armii, książę Albrecht Wirtemberski, dostał rozkaz zdobycia grzbietu pod Pilkem (Pilckem), ale nie dostał dodatkowych odwodów. W kwietniowych komunikatach niemieckich pojawiały się tymczasem oskarżenia pod adresem Francuzów i Brytyjczyków o używanie gazu.

Siły

Na początku bitwy w łuku Ypres stały trzy dywizje brytyjskiego V Korpusu (w tym kanadyjska) i dwie francuskie: 45 Dywizja (algierska) oraz 87 Dywizja Terytorialna. W kolejnych dniach alianci ściągali posiłki: brytyjską 13 Brygadę spod Wzgórza 60, 50 Dywizję (Northumbryjską) z Sił Terytorialnych, która przybyła do Francji zaledwie kilka dni wcześniej, Dywizję Lahore z Korpusu Indyjskiego, 4 Dywizję i korpus kawalerii, a Francuzi 153 Dywizję i inne oddziały. Alianckie oddziały wysyłano jednak do walki pojedynczymi batalionami, które dowódcy na miejscu musieli łączyć w improwizowane zgrupowania. Brytyjczykom brakowało ciężkich dział i amunicji. Obok kilku nowocześniejszych baterii mieli głównie przestarzałe działa 4,7-calowe z czasów wojny burskiej.

Po stronie niemieckiej walczyły korpusy 4 Armii: XXVI Korpus Rezerwowy generała Otto von Hügla i XXIII Korpus Rezerwowy generała Hugo von Kathena na północy, XXVII Korpus Rezerwowy i XV Korpus na wschodzie i południu łuku, a także brygady Landwehry i jednostki ściągnięte z innych odcinków. Niemcy mieli przewagę w ciężkiej artylerii, w tym moździerz kalibru 42 cm, który od 20 kwietnia ostrzeliwał Ypres. Do obsługi butli z gazem przeznaczono specjalną jednostkę saperów pułkownika Petersona, z której pod koniec kwietnia i na początku maja powstały pułki pionierów nr 35 i 36.

Przebieg walk

22–23 kwietnia: atak gazowy i bitwa o grzbiet Gravenstafel. Po prawie dwóch tygodniach czekania na wiatr Niemcy otworzyli butle 22 kwietnia około 17 czasu alianckiego. Około 150 ton chloru spłynęło na okopy francuskich dywizji między Poelkapelle a Steenstrate. Francuzi uciekli, porzucając działa, a Niemcy w ciągu godziny zajęli Langemarck i grzbiet pod Pilkem, po czym zgodnie z rozkazem zaczęli się okopywać. Na zachodzie przeszli kanał pod Het Sas i Steenstrate, ale Belgowie z 6 Dywizji generała Armanda De Ceunincka nie dopuścili do dalszego marszu. Między kanałem a lewym skrzydłem Kanadyjczyków powstała wyrwa szeroka na kilka kilometrów. W nocy Kanadyjczycy kontratakowali lasek Kitcheners’ Wood na zachód od Sint-Juliaan, a 23 kwietnia oni i ściągane w pośpiechu bataliony brytyjskie, mimo ogromnych strat, zbudowali nową linię od lasku po kanał. Zapowiadane francuskie kontrataki niemal nie doszły do skutku.

24 kwietnia – 4 maja: bitwa pod St. Julien. 24 kwietnia przed świtem Niemcy wypuścili gaz na kanadyjskie okopy na wierzchołku łuku. Kanadyjczycy, zasłaniając usta mokrymi chustkami, utrzymali się kilka godzin, ale w ciągu dnia musieli oddać wieś Sint-Juliaan i cofnąć się. Był to dla nich najkrwawszy dzień bitwy. 25 kwietnia brytyjska 10 Brygada próbowała odbić wieś i poniosła ciężkie straty. 26 i 27 kwietnia Dywizja Lahore i bataliony 50 Dywizji, razem z Francuzami, atakowały na północ od Ypres, pod ostrzałem artylerii i chmurami gazu, bez większych zdobyczy. Smith-Dorrien uznał, że dalsze kontrataki bez francuskiego wsparcia nie mają sensu, i 27 kwietnia zaproponował wycofanie się na krótszą linię bliżej miasta. Naczelny wódz brytyjski, marszałek John French, od dawna z nim skłócony, tego samego dnia odebrał mu dowództwo nad wojskami w łuku i przekazał je Plumerowi. Ostatecznie zgodził się jednak na podobny odwrót. W dniach 1–3 maja wojska Plumera nocami wycofały się na nową linię przed wsią Frezenberg, a Niemcy zorientowali się w odwrocie dopiero 4 maja. Na południu łuku Niemcy, po atakach gazowych, odbili 5 maja Wzgórze 60.

6 maja Smith-Dorrien, który czuł, że stracił zaufanie Frencha, sam zaproponował odejście. Jeszcze tego wieczoru dostał rozkaz przekazania 2 Armii Plumerowi i powrotu do kraju.

8–13 maja: bitwa o grzbiet Frezenberg. 8 maja, po bardzo silnym ostrzale, Niemcy uderzyli na brytyjskie 27 i 28 Dywizję. Zdobyli grzbiet Frezenberg i otworzyli kilkukilometrową wyrwę, którą Brytyjczycy załatali kontratakami i ostatnimi odwodami. Kanadyjski batalion Princess Patricia’s Canadian Light Infantry, walczący w składzie 27 Dywizji, bronił się na grzbiecie Bellewaarde, aż z jego stanu zostało około 150 ludzi. W kolejnych dniach walczyły tu także oddziały kawalerii, spieszone i rzucone do okopów. 13 maja Niemcy ponownie uderzyli i zepchnęli je z części pozycji, ale wyczerpanie i brak amunicji zmusiły ich do przerwania natarcia. W połowie maja Francuzi odzyskali zachodni brzeg kanału pod Steenstrate i Het Sas.

24–25 maja: bitwa o grzbiet Bellewaarde. 24 maja o świcie Niemcy wypuścili najszerszą jak dotąd chmurę chloru, na froncie długości około 7 kilometrów. Brytyjscy żołnierze mieli już prymitywne maski, ale wielu nie zdążyło ich założyć. Niemcy zdobyli gospodarstwo Mouse Trap Farm i część grzbietu Bellewaarde, a nocne brytyjskie kontrataki odzyskały tylko niewielką część utraconego terenu. Wieczorem 24 maja dowództwo niemieckiej 4 Armii zakazało dalszych większych operacji, a walki wygasły. Brytyjska nomenklatura bitew uznaje 25 maja za ostatni dzień drugiej bitwy pod Ypres.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej armia brytyjska straciła od 22 kwietnia do 31 maja, łącznie z walkami o Wzgórze 60, 59 275 zabitych, rannych i zaginionych. 1 Dywizja Kanadyjska straciła od 15 kwietnia do 3 maja ponad 6 tysięcy ludzi, prawie połowę piechoty. Straty francuskie nie zostały dokładnie ustalone. Szacunki są bardzo rozbieżne, ale w większości opracowań sięgają kilkunastu–ponad 20 tysięcy ludzi. Belgowie stracili w obronie kanału pod Steenstrate według francuskich opracowań około 1500 ludzi, w większości od gazu.

Niemieckie straty pod Ypres od 21 kwietnia do 30 maja Reichsarchiv podał po wojnie na 860 oficerów i 34 073 podoficerów i szeregowych, razem 34 933 ludzi. Niemcy stracili więc mniej niż ich przeciwnicy, co brytyjska historia oficjalna tłumaczyła pośpiesznymi, słabo wspartymi przez artylerię kontratakami aliantów i przewagą niemieckich dział.

Znaczenie

Druga bitwa pod Ypres była dla Niemców sukcesem tylko połowicznym. Zdobyli wzniesienia na północ i wschód od miasta, skąd ich obserwatorzy widzieli teraz niemal cały łuk, ale nie przełamali frontu i nie zmusili aliantów do opuszczenia Ypres. Sami przyznawali potem, że atak gazowy przeprowadzono bez odwodów i pod wieczór, więc największej szansy, jaką dała im nowa broń, nie wykorzystano. Efekt zaskoczenia nie dał się powtórzyć. Już po kilku tygodniach żołnierze alianccy dostali pierwsze maski, a jesienią pod Loos Brytyjczycy po raz pierwszy na dużą skalę wypuścili chmurę chloru.

Bitwa zapoczątkowała wojnę chemiczną na froncie zachodnim. Alianci uznali atak za złamanie konwencji haskich i barbarzyństwo, a propaganda wykorzystywała go przez całą wojnę. Niemiecka metoda okazała się też zapowiedzią nowego sposobu walki: krótkich natarć na ograniczony cel, po zmasowanym ostrzale ciężkiej artylerii, po których zdobyty teren natychmiast umacniano.

Dla Kanady była to pierwsza wielka bitwa tej wojny i źródło dumy narodowej. Kanadyjczycy zapłacili za obronę łuku ciężko, ale zyskali opinię żołnierzy, na których można polegać. W czasie bitwy kanadyjski lekarz wojskowy John McCrae napisał wiersz In Flanders Fields, który stał się jednym z najbardziej znanych utworów o tej wojnie. Samo Ypres, ostrzeliwane przez ciężkie działa, w maju 1915 roku było już w większości ruiną. Łuk Ypres, mniejszy i jeszcze trudniejszy do obrony, pozostał w rękach aliantów aż do końca wojny.