Nowe rodzaje broni w I wojnie światowej

I wojna światowa była pierwszą wielką wojną przemysłową, w której o losie bitew decydowały maszyny i fabryki. Szybkostrzelna artyleria, karabiny maszynowe i zasieki z drutu kolczastego dały obrońcom tak wielką przewagę, że jesienią 1914 roku front zachodni zastygł w okopach. Próbując go ruszyć, obie strony sięgnęły po broń nową albo dotąd nieużywaną na wielką skalę: gaz bojowy, miotacze ognia, czołgi, samoloty myśliwskie i bombowe, sterowce i okręty podwodne. Żadna z nich nie wygrała wojny sama, ale razem zmieniły sposób walki na lądzie, w powietrzu i na morzu.

Artyleria i karabin maszynowy

Pierwszy w pełni samoczynny karabin maszynowy zbudował w połowie lat 80. XIX wieku Hiram Maxim, a w 1914 roku wszystkie armie miały jego odmiany lub podobne konstrukcje: niemiecki MG 08, rosyjski Maxim, brytyjski Vickers. Ciężki kaem strzelał seriami po kilkaset pocisków na minutę. Ustawiony w ukryciu, z krzyżującymi się polami ostrzału, zadawał piechocie nacierającej w otwartym polu ogromne straty i w dużej mierze zepchnął żołnierzy do okopów. Po bitwie nad Marną i wyścigu do morza na zachodzie powstał nieprzerwany front od wybrzeża Belgii po granicę Szwajcarii, długi na około 700 kilometrów. Zdobycze liczono odtąd w setkach metrów.

Najgroźniejszą bronią frontu zachodniego była jednak artyleria. W 1914 roku moździerze Kruppa kalibru 420 mm, zwane Grubymi Bertami, i austro-węgierskie moździerze Škody kalibru 305 mm rozbiły forty Liège, Namuru, Maubeuge i Antwerpii. W wojnie pozycyjnej ciężkie działa stały się główną bronią niszczącą okopy, schrony i baterie przeciwnika. Wielkie natarcia poprzedzał wielodniowy ostrzał: nad Sommą w 1916 roku trwał tydzień, a mimo to pierwszego dnia Brytyjczycy stracili ponad 57 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Taki ostrzał zdradzał miejsce ataku, więc artylerzyści szukali innych metod: krótkiego ostrzału huraganowego, jak pod Neuve-Chapelle w 1915 roku, ruchomej zapory ogniowej, za którą szła piechota, i strzelania z map bez wstrzeliwania, które dopracował niemiecki artylerzysta Georg Bruchmüller i zastosował pod Rygą w 1917 roku.

Broń chemiczna

Pierwsi po gaz na dużą skalę sięgnęli Niemcy. 31 stycznia 1915 roku pod Bolimowem wystrzelili na rosyjskie okopy nad Rawką około 18 tysięcy pocisków ze środkiem łzawiącym, ale w mroźnym powietrzu gaz prawie nie parował. Chemik Fritz Haber zaproponował inną metodę: wypuścić gaz prosto z butli i pozwolić, by wiatr zaniósł go na okopy przeciwnika. Wybrał chlor, który jako gaz cięższy od powietrza miał płynąć przy ziemi i spływać do okopów. Użycia gazów zakazywała deklaracja haska z 1899 roku, ale ostatecznie sięgnęły po nie wszystkie główne strony.

22 kwietnia 1915 roku pod Ypres niemieccy saperzy odkręcili zawory butli zakopanych na froncie długości około 6 kilometrów; według kanadyjskiej historii oficjalnej było ich 5730. Chmura chloru spłynęła na dwie francuskie dywizje, które nie miały żadnej ochrony, i w alianckim froncie otworzyła się wyrwa szeroka na kilka kilometrów. Współcześni historycy szacują liczbę zabitych przez gaz tego wieczoru na 800–1400. Niemcy nie mieli jednak odwodów, by wykorzystać sukces, a dwa dni później uderzyli chlorem na Kanadyjczyków pod St. Julien. W całej drugiej bitwie pod Ypres jeszcze kilka razy sięgali po gaz.

Gaz szybko stał się bronią codzienną. Na ziemiach polskich Niemcy użyli chloru w maju 1915 roku nad Rawką i Bzurą, a w sierpniu pod Osowcem, Brytyjczycy zaś odpowiedzieli gazem pod Loos we wrześniu 1915 roku. Później przyszły groźniejsze środki. 19 grudnia pod Ypres Niemcy po raz pierwszy na froncie zachodnim dodali do chloru fosgen: zatruło się 1069 Brytyjczyków, z których 120 zmarło. Pół roku później pod Verdun wystrzelili na Francuzów ponad 100 tysięcy pocisków z difosgenem, oznaczonych zielonym krzyżem. Od lipca 1917 roku używano iperytu, nazwanego od Ypres, który parzył skórę i długo utrzymywał się w terenie.

Obrona przyszła równie szybko. Już dzień po ataku pod Ypres żołnierzom kazano zasłaniać usta i nos mokrymi chustkami, a wkrótce w pośpiechu szyto pierwsze prowizoryczne maski. Gdy w grudniu Niemcy uderzyli fosgenem, Brytyjczycy mieli już nasączone kaptury i odparli atak. Atakujący odpowiadali środkami drażniącymi, jak niemiecki „niebieski krzyż”, który przenikał przez maski i zmuszał żołnierzy do ich zdejmowania, oraz nowymi sposobami podawania gazu. Brytyjczycy wystrzeliwali z wyrzutni Livensa całe beczki z gazem, a pod Caporetto niemieccy pionierzy odpalili 894 miotacze wzorowane na tej wyrzutni i wypełnili fosgenem wąwóz, w którym kryli się włoscy żołnierze.

Według Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej do końca wojny wypuszczono około 124 200 ton chloru, iperytu i innych środków. Zabiły one ponad 90 000 żołnierzy, a blisko milion ludzi zeszło z pola bitwy oślepionych, oszpeconych lub okaleczonych. Same wojska brytyjskie i dominiów miały ponad 180 000 ofiar gazu. Rzadko jednak gaz rozstrzygał bitwy: zależał od wiatru, a maski przeciwgazowe szybko ograniczyły jego skuteczność.

Czołgi

Czołg był brytyjską odpowiedzią na okopy i zasieki. Nad „okrętem lądowym” pracował od 1915 roku komitet powołany przez Admiralicję. Dla zachowania tajemnicy robotnikom mówiono, że budują zbiorniki na wodę, i od tego pochodzi angielska nazwa tank. 15 września 1916 roku nad Sommą do boju po raz pierwszy weszły czołgi: do ataku pod Flers-Courcelette stanęło 36 maszyn Mark I. Wiele utknęło lub zgubiło drogę, ale pod Flers czołg wjechał główną ulicą wsi, a za nim szli wiwatujący żołnierze. Twórcy czołgu, ze Swintonem na czele, ostrzegali przed użyciem kilkudziesięciu maszyn naraz, lecz Douglas Haig był zadowolony i zaraz potem poprosił o tysiąc nowych.

Pierwsze czołgi były powolne i zawodne. Francuzi użyli swoich po raz pierwszy w kwietniu 1917 roku, w ofensywie Nivelle’a. 28 lipca 1917 roku brytyjskie oddziały czołgów stały się osobnym rodzajem wojsk, Korpusem Pancernym. Przełom nastąpił pod Cambrai: 20 listopada 1917 roku 3 Armia generała Juliana Bynga zaatakowała Linię Hindenburga bez zwykłego, wielodniowego ostrzału, z 476 czołgami Mark IV, z czego 378 bojowymi. W ciągu kilku godzin przeszła przez cały system niemieckich umocnień. Pierwszego dnia z walki wypadło jednak 179 czołgów bojowych, a niemieckie kontrnatarcie odebrało Brytyjczykom większość zdobyczy.

W 1918 roku czołgi, zwłaszcza lekki francuski Renault FT z obrotową wieżą, stały się stałym elementem alianckich natarć. Niemcy zbudowali tylko około 20 własnych A7V, a 24 kwietnia 1918 roku pod Villers-Bretonneux doszło do pierwszego w historii pojedynku czołgów. Pod Hamel 4 lipca Australijczycy generała Johna Monasha z czołgami Mark V zdobyli swój cel w około półtorej godziny. 18 lipca kontrofensywa Mangina ruszyła z setkami czołgów, a 8 sierpnia pod Amiens czołgi pomogły Kanadyjczykom i Australijczykom przełamać front. Generał Erich Ludendorff nazwał ten dzień „czarnym dniem”.

Lotnictwo i sterowce

Na początku wojny samoloty służyły do rozpoznania i kierowania ogniem artylerii. We wrześniu 1914 roku lotnicy Royal Flying Corps nad Aisne po raz pierwszy kierowali ogniem artylerii przez radio. Lotnicy strzelali do siebie z pistoletów i karabinów, dopóki nie uzbrojono samolotów w broń strzelającą do przodu. Wiosną 1915 roku Francuz Roland Garros osłonił śmigło stalowymi klinami, a latem Niemcy wprowadzili jednopłatowiec Fokker z synchronizatorem. Dało im to przewagę, zwaną plagą Fokkerów, którą wiosną 1916 roku odebrały im nowe alianckie myśliwce i loty w grupach.

Od 1916 roku myśliwce łączono w wyspecjalizowane eskadry, w Niemczech zwane Jagdstaffeln, tworzone z udziałem Oswalda Boelckego. Boelcke spisał zasady walki powietrznej, a gdy 28 października 1916 roku zginął w wypadku, miał 40 uznanych zwycięstw. Pilotów z co najmniej pięcioma zwycięstwami nazywano asami. Najskuteczniejszym z nich był uczeń Boelckego, Manfred von Richthofen, który zginął 21 kwietnia 1918 roku nad doliną Sommy, mając 80 zwycięstw. W 1917 roku nad frontem walczyły już całe formacje kilkudziesięciu maszyn, a pod koniec wojny myśliwce atakowały także wojska na ziemi.

Lotnictwo przeniosło wojnę nad miasta. 19 stycznia 1915 roku sterowce po raz pierwszy zbombardowały Anglię. W około 50 nalotach zginęło ponad 500 osób, ale wypełnione wodorem sterowce były bardzo wrażliwe na ogień: po zestrzeleniu SL 11 we wrześniu 1916 roku armia wycofała je z nalotów, a marynarka prowadziła je do sierpnia 1918 roku. W ostatniej wyprawie zginął szef sterowców marynarki, Peter Strasser. Bombardowanie Anglii przejęły samoloty. 13 czerwca 1917 roku czternaście bombowców Gotha zbombardowało w biały dzień Londyn i zabiło 162 osoby. Był to najkrwawszy pojedynczy nalot na Wielką Brytanię w całej wojnie.

Lotnictwo stawało się osobnym rodzajem sił zbrojnych. Jesienią 1916 roku Niemcy połączyli lotnictwo, sterowce armii, artylerię przeciwlotniczą i obronę powietrzną kraju w Luftstreitkräfte pod jednym dowódcą. W Wielkiej Brytanii po nalotach na Londyn generał Jan Smuts zalecił utworzenie odrębnej służby lotniczej. 1 kwietnia 1918 roku z Royal Flying Corps i Royal Naval Air Service powstały Królewskie Siły Powietrzne (Royal Air Force), samodzielne obok armii i floty. W czerwcu Hugh Trenchard objął brytyjskie bombowce pod Nancy, z których powstały Siły Niezależne do nalotów na przemysł, koleje i lotniska w zachodnich Niemczech.

Skalę tej zmiany pokazuje produkcja. Zależnie od tego, jak zestawienia liczą maszyny, Francja zbudowała w czasie wojny od 52 000 do 67 987 samolotów, Wielka Brytania od 52 000 do 58 144, a Niemcy od 47 637 do 48 537. Włochy wyprodukowały do 20 000 samolotów, a Stany Zjednoczone, które walczyły niecałe dwa lata, około 15 000.

Okręty podwodne

Siłę okrętów podwodnych pokazał 22 września 1914 roku niemiecki U-9, który w ciągu około godziny zatopił trzy brytyjskie krążowniki pancerne; zginęło prawie 1500 marynarzy. W lutym 1915 roku Niemcy ogłosili wody wokół Wysp Brytyjskich strefą wojenną, w której U-Booty miały polować na statki handlowe. Prawo morskie wymagało, by okręt zatrzymał statek, przeszukał go i przed zatopieniem zapewnił bezpieczeństwo załodze, a mały okręt podwodny nie mógł tego robić bez ryzyka. 7 maja 1915 roku U-20 storpedował u wybrzeży Irlandii liniowiec Lusitania: zginęło prawie 1200 osób, w tym ponad stu Amerykanów. Ten i kolejne incydenty zmusiły Niemców do ograniczenia ataków.

Na przełomie 1916 i 1917 roku admiralicja i Naczelne Dowództwo przekonały cesarza, że zatapianie około 600 tysięcy ton miesięcznie zmusi Wielką Brytanię do pokoju w ciągu pół roku. Od 1 lutego 1917 roku U-Booty atakowały bez ostrzeżenia wszystkie statki w strefach wokół Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i na wschodnim Morzu Śródziemnym. W kwietniu zatopiły, zależnie od zestawienia, od około 835 do 880 tysięcy ton, najwięcej w całej wojnie. Decyzja ta przyczyniła się jednak do przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny 6 kwietnia 1917 roku.

Ratunkiem okazały się konwoje. Admiralicja długo uważała, że skupisko statków będzie łatwym celem, a okrętów eskorty zabraknie, ale w obliczu rekordowych strat wiosną 1917 roku zgodziła się na próby. 14 czerwca admirał John Jellicoe zatwierdził plan regularnych konwojów, a 2 lipca z Hampton Roads wyszedł pierwszy z nich. Okręt podwodny trudniej znajdował grupę niż pojedyncze statki, a atakując, narażał się na kontratak eskorty. U-Booty ginęły też na minach, od bomb głębinowych i w starciach ze statkami-pułapkami.

W latach 1914–1918 w służbie niemieckiej marynarki było, zależnie od sposobu liczenia, od 351 do 375 okrętów podwodnych. Straciła ich od 202 do 217, w tym 178 w walce, a zginęło około 5 tysięcy członków załóg. U-Booty zatopiły prawie 5 tysięcy statków handlowych. Po rozejmie Niemcy musieli wydać aliantom wszystkie okręty podwodne zdolne do pływania: 20 listopada 1918 roku pierwsze 20 poddało się pod Harwich.

Inne nowości

26 lutego 1915 roku w lesie Malancourt pod Verdun Niemcy po raz pierwszy zaatakowali francuskie okopy miotaczami ognia, a 30 lipca 1915 roku miotacze zaskoczyły Brytyjczyków pod Hooge. Broń wyrzucała strumień płonącej cieczy na odległość kilkunastu do kilkudziesięciu metrów. Miała mały zasięg i działała krótko, a jej obsługa była łatwym celem, ale siała przerażenie i wypłaszała obrońców z okopów i schronów pod ogień piechoty.

Pod ziemią toczyła się wojna minowa: saperzy kopali tunele pod okopami przeciwnika i podkładali w nich ładunki. 7 czerwca 1917 roku pod Messines pod niemieckimi okopami wybuchło 19 wielkich min, a 2 Armia generała Herberta Plumera zdobyła grzbiet. Zupełnie nową bronią było działo paryskie, z którego Niemcy od 23 marca 1918 roku ostrzeliwali Paryż z odległości około 120 kilometrów. Nie mogło trafić w konkretny cel i miało zastraszyć mieszkańców. Ostrzał z przerwami trwał do 9 sierpnia. Według francuskiego historyka Alaina Huyona na Paryż i okolice spadło 367 pocisków, które zabiły 256 osób.

Wojna wymusiła też nowe sposoby ukrywania się. Francuzi już w 1915 roku zaczęli na wielką skalę maskować sprzęt i stanowiska, a w Amiens utworzyli sekcję kamuflażu, kierowaną przez malarza Luciena-Victora Guiranda de Scévolę, pierwszą taką jednostkę w historii. Jej ludzie budowali między innymi stalowe „drzewa” obserwacyjne. Na morzu od października 1917 roku brytyjskie statki handlowe malowano w kontrastowe wzory, wymyślone przez malarza Normana Wilkinsona. Kamuflaż ten (ang. dazzle) nie ukrywał statku, lecz miał zmylić przeciwnika co do jego kursu.

Co z tego wynikło

Żadna z nowych broni nie przyniosła przełamania sama. Z impasu na zachodzie wyprowadziły dopiero w 1918 roku nowe metody: krótki, starannie zaplanowany ostrzał, taktyka oddziałów szturmowych, czołgi i współdziałanie wszystkich rodzajów broni. Niemcy zastosowali swoją taktykę szturmową w ofensywie wiosennej i osiągnęli głębokie wyłomy, ale nie rozstrzygnięcie. Pod Amiens, gdy opadła mgła, żołnierze zobaczyli, jak na płaskowyżu jednocześnie posuwają się piechota, czołgi, działa konne, kawaleria i samochody pancerne, a nad nimi krążą samoloty.

Wiele z tych nowości przetrwało wojnę. Royal Air Force zwykle uważa się za pierwsze na świecie siły powietrzne samodzielne wobec armii i floty. W 1925 roku protokół genewski zakazał używania na wojnie broni chemicznej i biologicznej. Nie zakazywał jednak jej produkcji ani posiadania.

Spory historyków

Ocena części nowych broni do dziś budzi spory. Dyskusja o tym, czy Brytyjczycy nie zmarnowali tajemnicy czołgów, używając ich pod Flers-Courcelette zbyt wcześnie i w zbyt małej liczbie, trwała dziesięciolecia. Fritz Haber twierdził po wojnie, że gdyby atak gazowy pod Ypres przygotowano na dużą skalę, Niemcy mogłyby wygrać wojnę. Wojnę podwodną Niemcy przedstawiali jako odpowiedź na brytyjską blokadę morską, ale to właśnie ona wciągnęła do wojny Stany Zjednoczone.