Życie w okopach

Żołnierz I wojny światowej, zwłaszcza na froncie zachodnim, spędzał w okopach miesiące, ale nie bez przerwy: oddziały zmieniały się na pierwszej linii co kilka dni, a resztę czasu spędzały w liniach wsparcia, w odwodzie i na zapleczu. Na pierwszej linii życie wyznaczały świt i zmrok, praca przy umocnieniach, błoto, zimno, szczury i wszy. Nawet w cichych tygodniach zabijały ostrzał artylerii i strzelcy wyborowi, a wielkie bitwy kosztowały setki tysięcy ludzi. Okopy stały się symbolem całej wojny, choć na wschodzie i na Bliskim Wschodzie walczono często w innych warunkach.

Jak powstały okopy

Na początku wojny armie maszerowały i walczyły w polu. Po bitwie nad Marną Niemcy wycofali się na wzgórza nad Aisne i we wrześniu 1914 roku obronili je przed Francuzami i Brytyjczykami. W pierwszej bitwie nad Aisne żołnierze obu stron zaczęli kopać okopy, a 15 września brytyjskie dowództwo nakazało okopać się. Na froncie zachodnim skończyła się wojna manewrowa.

Potem obie strony próbowały obejść się od północy. W tym wyścigu do morza żadna nie obeszła skrzydła przeciwnika, a do połowy października 1914 roku front dotarł do Morza Północnego. Jesienią Niemcy próbowali jeszcze przełamać front pod Ypres, ale alianci obronili miasto. Na zachodzie powstał nieprzerwany front od wybrzeża Belgii po granicę Szwajcarii, długi na około 700 kilometrów. Karabiny maszynowe, szybkostrzelna artyleria i zasieki z drutu kolczastego dawały obrońcy tak dużą przewagę, że zdobycze liczono odtąd w setkach metrów. Wojna pozycyjna trwała tu od jesieni 1914 do wiosny 1918 roku.

System okopów

Typowy system okopów składał się z kilku równoległych linii: pierwszej, wsparcia i odwodowej, oddalonych od siebie o kilkaset metrów i połączonych rowami dobiegowymi. Rowy kopano zygzakiem albo dzielono trawersami, by wybuch pocisku czy ogień wzdłuż rowu nie raził całej obsady. Od strony wroga okop miał przedpiersie ze stopniem strzeleckim, a ściany wzmacniano workami z piaskiem, siatką lub deskami. Na dnie układano drewniane kładki nad rowkami odwadniającymi. We Flandrii, gdzie woda gruntowa zalewała okopy, alianci budowali nad ziemią przedpiersia z worków z piaskiem.

Z pierwszej linii w stronę przeciwnika wysuwano wąskie rowy zwane sapami. Żołnierze kryli się w ziemiankach i schronach. Po stronie niemieckiej były one często betonowe, kilkupiętrowe, z wentylacją, i sięgały co najmniej 4 metrów pod ziemię. Przed pierwszą linią ciągnęły się pasy zasieków, miejscami głębokie na ponad 15 metrów. Stawiały je nocą specjalne grupy, a zasieki razem z ogniem karabinów maszynowych powstrzymały większość nieudanych natarć.

Między okopami wrogich armii leżała ziemia niczyja, pas terenu, którego nie kontrolowała żadna ze stron. Zryta lejami i pokryta zasiekami, była pod ogniem obu stron. Na froncie zachodnim miała zwykle od 90 do 275 metrów szerokości, ale na grzbiecie Vimy tylko 25 metrów. Nocą wychodziły na nią patrole, oddziały naprawiające zasieki i grupy wypadowe, a ranni po nieudanych natarciach leżeli tam często godzinami, bo nie można było do nich dotrzeć.

Z czasem obrona przenosiła się w głąb. Od przełomu 1916 i 1917 roku Niemcy bronili się w strefie umocnionych punktów, w której pierwsza linia była obsadzona słabo, a główną siłę trzymano dalej, do kontrataku. W marcu 1917 roku opuścili okopy na froncie od okolic Arras po Soissons i wycofali się na nową pozycję, Linię Hindenburga.

Codzienność na froncie

Żołnierze nie siedzieli w okopach latami bez przerwy. Armie stale zmieniały oddziały na pierwszej linii, bo przemoczeni, zmarznięci i wystawieni na ogień ludzie szybko tracili ducha. Kanadyjczycy spędzali zwykle od czterech do sześciu dni w pierwszej linii, a potem tyle samo w linii wsparcia i w odwodzie. Według brytyjskiego historyka Dana Snowa poza wielkimi bitwami brytyjski oddział spędzał w systemie okopów około 10 dni w miesiącu, z czego rzadko więcej niż trzy na samej pierwszej linii. Bywały wyjątki: australijski 31 Batalion spędził kiedyś pod Villers-Bretonneux 53 dni na linii frontu. Pod Verdun generał Philippe Pétain wprowadził rotację dywizji zwaną norią: jednostki zmieniano po krótkim okresie walki, zanim zostały całkiem wykrwawione.

Dzień w okopach zaczynał się o świcie od alarmu, po angielsku zwanego stand-to. Świt był zwykłą porą ataku, więc cała obsada stawała z bronią w pierwszej linii. Jeśli atak nie nastąpił, przychodziły inspekcja, śniadanie, a u Kanadyjczyków także dzienna racja rumu. Za dnia, gdy wychylenie się nad przedpiersie groziło kulą strzelca wyborowego, żołnierze czyścili latryny, napełniali worki z piaskiem, naprawiali kładki, a w wolnych chwilach czytali, pisali listy i dzienniki albo grali o pieniądze. Najwięcej działo się nocą: pod osłoną ciemności przemieszczano wojska i zaopatrzenie, naprawiano zasieki i kopano nowe rowy.

Jedzenie było mdłe i monotonne. Chleb przychodził w bochenkach dzielonych między kilku żołnierzy. Kanadyjskie muzeum wojny zauważa jednak, że nikt nie głodował. Inaczej było pod koniec wojny po stronie niemieckiej: w czasie ofensywy wiosennej 1918 roku głodni żołnierze w wielu miejscach zatrzymywali się, by plądrować brytyjskie magazyny.

Najgorsze były warunki. Życie w okopach oznaczało błoto, wodę, szczury, wszy, choroby i stały ostrzał. Szczury, utuczone na żywności i odpadkach stojących w miejscu armii, roznosiły choroby i żywiły się także ciałami poległych. Wszy przenosiły gorączkę okopową, która objęła ponad milion żołnierzy alianckich. Dopiero w 1918 roku lekarze ustalili, że wywołują ją właśnie wszy. Od zimna i wilgoci brała się stopa okopowa, infekcja podobna do odmrożenia, która w skrajnych przypadkach kończyła się gangreną i amputacją. W armii brytyjskiej była poważnym problemem już w zimie 1914/1915 roku, a ograniczyły ją dopiero regularne inspekcje stóp, zmiana skarpet i nieprzemakalne buty.

Jesienią i zimą okopy zamieniały się w bagno. Nad Sommą, w czasie walk o grzbiety Transloy, kredowa gleba zmieniała się w lepkie błoto, które oblepiało ludzi do kolan i zatykało broń, a szkoccy żołnierze porzucali po drodze przemoczone kilty, których nie mieli siły nieść. Najgorzej było w trzeciej bitwie pod Ypres w 1917 roku. Po ulewach zryta tygodniami ostrzału ziemia, pozbawiona zniszczonych rowów melioracyjnych, zamieniała się w błoto, a doliny strumieni w bagna. W ostatnim natarciu na Passchendaele kanadyjskie bataliony czekały na atak w lejach pełnych błota. Według Johna Buchana pod Verdun w grudniu 1916 roku francuscy żuawi z odmrożonymi stopami szli do ostatniego ataku na kolanach albo wsparci na karabinach jak na kulach.

Śmierć i rany

Nawet w spokojne dni front zabijał. Ostrzał artylerii i strzały snajperów stale zabierały ludzi z okopów. Takie stałe straty nazywano po angielsku wastage, czyli „zużyciem”. W 800-osobowym batalionie piechoty sięgały one 10 procent miesięcznie, czyli 80 zabitych lub wyłączonych z walki. Według części szacunków artyleria powodowała około 75 procent strat. Od 1915 roku armie wprowadzały stalowe hełmy, najpierw francuski hełm Adriana, potem brytyjski hełm Brodiego, by ograniczyć śmiertelne rany głowy. Przed snajperami chroniły peryskopy okopowe i stalowe płyty strzelnic.

Wojna w okopach to także wypady: nocne napady małych grup na okopy przeciwnika, w których brano jeńców i dokumenty, by ustalić, jaka jednostka stoi naprzeciwko. Zapoczątkował je w lutym 1915 roku kanadyjski pułk Princess Patricia’s Canadian Light Infantry, a od 1916 roku stały się starannie planowanymi operacjami z udziałem artylerii. Najkrwawsze były jednak wielkie natarcia. 1 lipca 1916 roku brytyjska piechota wyszła z okopów nad Sommą po siedmiodniowym ostrzale, który nie dosięgnął głębokich niemieckich schronów. Armia brytyjska straciła tego dnia 57 470 ludzi, w tym 19 240 zabitych i zmarłych z ran. W całej wojnie zginęło, zależnie od zestawienia, od 9 do 10, a według niektórych do 11 milionów żołnierzy.

Od 1915 roku żołnierzom zagrażał też gaz. Pierwszy wielki atak chlorem Niemcy przeprowadzili pod Ypres 22 kwietnia 1915 roku, a później obie strony sięgnęły po fosgen i iperyt. Maski przeciwgazowe szybko ograniczyły skuteczność tej broni, ale gazy zabiły około 90 tysięcy żołnierzy, a ponad milion zatruły, oślepiły lub okaleczyły. Saperzy kopali też tunele pod okopami przeciwnika: pod Messines 7 czerwca 1917 roku pod niemieckimi okopami wybuchło 19 wielkich min.

Po wielkich natarciach ranni często długo czekali na pomoc. Pod Passchendaele w październiku 1917 roku Nowozelandczycy zastali stoki zasłane rannymi, którzy od kilku dni leżeli bez pomocy. Lekarze na pierwszej linii opatrywali, kogo mogli, i odsyłali rannych do ambulansów polowych, a stamtąd do punktów opatrunkowych i szpitali ewakuacyjnych. Gdy napływały setki rannych, lekarze musieli prowadzić segregację: decydowali, kogo operować od razu, kto może poczekać kilka godzin, a komu nie da się już pomóc. Na dłuższe leczenie ranni trafiali do szpitali we Francji i w Anglii.

Wojna przyspieszyła rozwój medycyny. We Francji Maria Skłodowska-Curie zorganizowała flotę około 20 samochodów rentgenowskich i około 200 stałych pracowni radiologicznych. Prześwietlenie pozwalało znaleźć w ciele rannego kulę albo odłamek, zanim chirurg zacznie operować. Szkocka lekarka Elsie Inglis założyła kobiece szpitale, które leczyły rannych we Francji, Serbii i Rosji. W 1918 roku przez armie przeszła grypa hiszpanka: według Eckarda Michelsa w czasie drugiej bitwy nad Marną wyłączyła z szeregów niemieckich blisko 400 tysięcy żołnierzy, a jej druga fala zabijała przede wszystkim ludzi młodych i zdrowych.

Wojna raniła też psychikę. Już w 1914 roku żołnierze brytyjscy skarżyli się na szum w uszach, utratę pamięci, bóle i zawroty głowy, drżenie i nadwrażliwość na hałas. Określenie „shell shock”, po polsku nerwica frontowa, pojawiło się w druku w 1915 roku w artykule Charlesa Myersa w „The Lancet”. Lekarze sądzili wtedy, że objawy wywołuje wstrząs od wybuchu pocisku, a wojskowi często widzieli w nich tchórzostwo. Niektórych chorych sądzono, a nawet rozstrzelano, za dezercję i tchórzostwo. Leczenie wahało się od rozmowy po elektrowstrząsy. W samej armii kanadyjskiej nerwicę frontową rozpoznano u prawie 10 000 żołnierzy.

Rozejm bożonarodzeniowy i chwile wytchnienia

Mimo wrogości na cichszych odcinkach frontu obowiązywały czasem niepisane umowy w rodzaju „nie strzelamy, jeśli wy nie strzelacie”. Od listopada 1914 roku zdarzały się nieformalne przerwy w strzelaninie, na przykład gdy po zmroku obie strony przynosiły do okopów jedzenie. Dowódcy próbowali je zwalczać: 5 grudnia generał Horace Smith-Dorrien zakazał przyjacielskich kontaktów z nieprzyjacielem. Apel papieża Benedykta XV o świąteczne zawieszenie broni rządy odrzuciły.

W Wigilię i w Boże Narodzenie 1914 roku na wielu odcinkach frontu zachodniego żołnierze sami przerwali walkę. Ten rozejm bożonarodzeniowy nie był jednym wydarzeniem, lecz serią lokalnych, nieuzgodnionych zawieszeń broni. Niemcy i Brytyjczycy śpiewali kolędy, spotykali się na ziemi niczyjej, wymieniali papierosy i jedzenie, a przede wszystkim grzebali poległych. Mecze piłki nożnej, z których rozejm jest najbardziej znany, to najsłabiej udokumentowana część tej opowieści. W kolejnych latach dowództwa zapobiegały podobnym wydarzeniom, a w Boże Narodzenie 1915 roku doszło już tylko do nielicznych, krótkich zawieszeń broni.

Prawdziwym wytchnieniem był pobyt na tyłach. Tam żołnierze mieli więcej wolnego czasu, choć musieli ćwiczyć i dawać ludzi do prac na froncie. Spędzali godziny w świetlicach YMCA, chodzili na koncerty i wykłady, uprawiali sport, a od czasu do czasu dostawali urlop. Kanadyjskie muzeum wojny ocenia, że rotacja i urlopy uchroniły wielu żołnierzy przed załamaniem.

Inne fronty

Na froncie wschodnim, na rozległych przestrzeniach i przy rzadziej obsadzonych liniach, wojna częściej wracała do manewru. Fabryki pocisków, betonu i drutu kolczastego były tam daleko, więc rozbudowane systemy okopów jak na zachodzie powstawały rzadziej. Ale i tam front na długo zastygał w okopach: zimą 1914/1915 nad Rawką i Bzurą, gdzie pod Bolimowem Niemcy po raz pierwszy masowo użyli gazów, a w latach 1915–1917 na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Austro-węgierskie pozycje, które w 1916 roku przełamała ofensywa generała Aleksieja Brusiłowa, miały trzy pasy umocnień, głębokie schrony i kilka rzędów zasieków. Zimą największym wrogiem bywał mróz: w ofensywie karpackiej 1915 roku żołnierze nocowali na śniegu, bez namiotów i ognia, a rannych, których nie dało się szybko znieść, zabijało zimno.

Na froncie włoskim walczono w górach. Nad Soczą, na płaskowyżu Krasu, w nagiej skale nie dało się wykopać okopów, więc obrońcy kryli się za murkami z ułożonych kamieni. Pociski rozbijały je, a odłamki skał znacznie zwiększały straty. W Alpach okopy sięgały wysokości 3900 metrów, na stromych skałach i lodowcach.

Na Gallipoli alianci po desancie w kwietniu 1915 roku utknęli na wąskich przyczółkach. Pod Anzac okopy obu stron dzieliło miejscami zaledwie 15 metrów, a żołnierze stale obrzucali się granatami. Latem nękały ich upał i czerwonka, a pod koniec listopada burza, ulewa, śnieżyca i mróz: pod Suvlą odnotowano ponad 5 tysięcy przypadków odmrożeń, a ponad 200 ludzi utonęło w zalanych okopach albo zamarzło. W styczniu 1916 roku ostatni żołnierze opuścili półwysep.

Głosy z okopów

Wojna w okopach stworzyła własną literaturę. 3 maja 1915 roku pod Ypres kanadyjski lekarz John McCrae, dzień po pogrzebie przyjaciela, napisał wiersz „In Flanders Fields” o poległych, którzy leżą pod krzyżami wśród maków. Nie była to skarga na wojnę, lecz zachęta, by walczyć dalej. Po wojnie z tego wiersza wziął się zwyczaj noszenia czerwonego maku w Dniu Pamięci.

Francuz Henri Barbusse, który jako 41-letni ochotnik walczył na pierwszej linii, opisał życie jednej drużyny w powieści „Ogień”. Pokazał wojnę jako brud, błoto, zmęczenie i śmierć, a nie bohaterski czyn. W grudniu 1916 roku książka dostała Nagrodę Goncourtów. Żołnierze przyjmowali ją jako wierny obraz tego, co przeżyli, choć po wojnie część kombatantów zarzucała jej literacką przesadę.

W Wielkiej Brytanii najgłośniejszy był protest Siegfrieda Sassoona. Poeta i oficer, odznaczony Krzyżem Wojskowym za wynoszenie rannych spod ognia po wypadzie na niemieckie okopy, w lipcu 1917 roku odmówił powrotu do służby, bo uznał, że wojnę celowo się przedłuża. Władze nie chciały procesu: komisja lekarska uznała, że Sassoon przechodzi załamanie nerwowe, i odesłano go do szpitala Craiglockhart pod Edynburgiem, leczącego oficerów z nerwicą frontową.

Tam Sassoon poznał młodszego poetę, Wilfreda Owena, leczonego z nerwicy frontowej po wybuchu pocisku moździerza okopowego, i zachęcił go, by pisał o tym, co przeżył na froncie. W wierszu „Dulce et Decorum Est” Owen nazwał łacińską sentencję o słodyczy śmierci za ojczyznę „starym kłamstwem”, a w szkicu przedmowy napisał: „Moim tematem jest Wojna i litość Wojny”. Latem 1918 roku wrócił na front i zginął 4 listopada przy przeprawie przez kanał pod Ors, tydzień przed rozejmem. Jego wiersze wydał w 1920 roku Sassoon.

Jak historycy oceniają wojnę w okopach

Obraz okopów jako daremnej rzezi utrwaliła po wojnie literatura: poeci okopów, jak Owen i Sassoon, i powieść Ericha Marii Remarque’a „Na Zachodzie bez zmian”. W 1961 roku brytyjski autor Alan Clark w książce „The Donkeys” („Osły”) przedstawił brytyjskich generałów jako niekompetentnych i spopularyzował zwrot „lwy prowadzone przez osły”. Przypisywał go rozmowie generałów Ericha Ludendorffa i Maxa Hoffmanna, ale według jego biografa sam ją wymyślił. Ten obraz podtrzymały musical „Oh, What a Lovely War!” z 1963 roku i serial komediowy „Czarna Żmija” (Blackadder Goes Forth) z 1989 roku.

Przeciw temu obrazowi wystąpili historycy tacy jak John Terraine, a później Brian Bond, który pisał o „micie” wojny jako daremnej. Historyk John Bourne zwracał uwagę, że w 1918 roku armia brytyjska była najbardziej zmechanizowaną armią świata i pod dowództwem Douglasa Haiga przyjęła nowoczesny sposób walki. Według Dana Snowa w czasie wojny ponad 200 generałów zginęło, zostało rannych lub dostało się do niewoli, a do lata 1918 roku armia ta stała się być może najlepszą w swojej historii. Ten pogląd nazywa się „krzywą uczenia się” (learning curve). Nie wszyscy go przyjmują: John Keegan nie zgadzał się, że armia brytyjska przeszła taką krzywą, a Tim Travers winił przedwojenny korpus oficerski, przywiązany do przywilejów i reputacji, za to, że armia długo nie umiała się dostosować. Haig do dziś bywa nazywany „rzeźnikiem” z powodu dwóch milionów strat brytyjskich pod jego dowództwem.

Według Bourne’a wśród badaczy niewiele jest jednak sporu o samą przemianę armii, a nie ma zgody co do jej tempa. Z impasu na zachodzie wyprowadziły dopiero w 1918 roku nowe metody: krótki, starannie zaplanowany ostrzał, taktyka oddziałów szturmowych, czołgi i współdziałanie wszystkich rodzajów broni. 8 sierpnia pod Amiens czołgi pomogły Kanadyjczykom i Australijczykom przełamać front, a trzy miesiące później wojna się skończyła.