Protest Siegfrieda Sassoona

30 lipca 1917 roku Hastings Lees-Smith, poseł z Northampton, odczytał w Izbie Gmin list podporucznika Siegfrieda Sassoona z pułku Royal Welch Fusiliers. Sassoon, poeta i oficer odznaczony za odwagę, oświadczał w nim, że nie wróci do służby, bo wojna, w którą wszedł jako w wojnę obronną i wyzwoleńczą, stała się wojną napastniczą i zaborczą, a ci, którzy mają władzę, by ją zakończyć, celowo ją przedłużają.

Oficer z frontu

Sassoon, urodzony w 1886 roku w Kencie, wstąpił do wojska na samym początku wojny, w sierpniu 1914 roku, i w maju 1915 roku dostał patent oficerski. Od listopada 1915 roku był we Francji. Tej jesieni jego młodszy brat Hamo zginął na Gallipoli, a w marcu 1916 roku poległ jego bliski przyjaciel z batalionu, David Thomas. Sassoon zasłynął wtedy brawurą i koledzy nazywali go „Szalonym Jackiem”. W 1916 roku dostał Krzyż Wojskowy za wynoszenie rannych spod ognia po wypadzie na niemieckie okopy. Wiosną 1917 roku walczył w bitwie pod Arras, gdzie został ranny w ramię, i pod koniec kwietnia wrócił do Anglii.

List

W czasie rekonwalescencji Sassoon zbliżył się do środowiska pacyfistów. Poznał filozofa Bertranda Russella, który doradził mu krótkie osobiste oświadczenie i poprawił jego szkic. Tekst powstał w czerwcu i nosił datę lipca 1917 roku. Zaczynał się od słów: „Składam to oświadczenie jako akt świadomego nieposłuszeństwa wobec władzy wojskowej”. Sassoon pisał, że działa w imieniu żołnierzy, że nie protestuje przeciw prowadzeniu działań wojennych, lecz przeciw politycznym błędom i nieszczerości, dla których poświęca się walczących, i że chce wstrząsnąć obojętnością ludzi w kraju, którzy nie znają i nie potrafią sobie wyobrazić cierpień frontu. W lipcu przesłał oświadczenie dowódcy swojego batalionu i odmówił powrotu do służby.

Władze nie chciały procesu przed sądem wojennym, który dałby protestowi rozgłos. Przyjaciel Sassoona, poeta i oficer tego samego pułku Robert Graves, przekonał go, by stanął przed komisją lekarską, strasząc go nieprawdziwie, że inaczej trafi do zakładu dla obłąkanych do końca wojny. W tych dniach, czekając w Liverpoolu na decyzję władz, Sassoon wyrzucił według relacji do Mersey wstążkę swojego Krzyża Wojskowego (według innych do morza pod Formby). 20 lipca komisja uznała, że przechodzi załamanie nerwowe i nie odpowiada za swoje czyny, a 23 lipca odesłano go do szpitala wojskowego Craiglockhart pod Edynburgiem, leczącego oficerów z nerwicą frontową.

Debata w Izbie Gmin

Lees-Smith przypomniał posłom, że Sassoon zaciągnął się w pierwszych dniach wojny, był ranny i odznaczony, i dowodził, że skierowanie go do szpitala było decyzją polityczną, a nie lekarską, bo sam list nie zdradza śladu załamania. Odpowiadający w imieniu Ministerstwa Wojny podsekretarz stanu Macpherson odczytał depeszę wojskowych: dyscyplinę naruszono, ale wobec orzeczenia komisji nie podjęto kroków dyscyplinarnych. Macpherson przekonywał, że list uznano za objaw choroby skądinąd dzielnego oficera, i bronił uczciwości komisji. W tych samych dniach oświadczenie wydrukowała prasa lewicowa, a nazajutrz, 31 lipca, „The Times”.

W Craiglockhart Sassoon trafił pod opiekę psychiatry Williama Riversa i poznał tam młodszego poetę, Wilfreda Owena, na którego twórczość wywarł duży wpływ. Protest nie zmienił polityki rządu. W listopadzie 1917 roku Sassoona uznano za zdolnego do służby, a w 1918 roku wrócił na front, choć poglądów na wojnę nie zmienił.