Maria Skłodowska-Curie

Maria Skłodowska-Curie była najsłynniejszą uczoną swoich czasów: odkrywczynią polonu i radu, pierwszą kobietą nagrodzoną Nagrodą Nobla i pierwszym człowiekiem, który otrzymał ją dwukrotnie. Urodziła się w Warszawie, w Królestwie Polskim pod rosyjskim panowaniem, a od 1891 roku żyła i pracowała w Paryżu. Gdy w 1914 roku wybuchła wojna, porzuciła badania i oddała swoją wiedzę francuskiej armii. Zorganizowała wojskową służbę radiologiczną, wyposażyła flotę samochodów z aparatami rentgenowskimi, nazywanych przez żołnierzy „małymi Curie”, i wyszkoliła kobiety do ich obsługi. Dzięki jej pracy lekarze na zapleczu frontu mogli prześwietlać rannych, zamiast szukać pocisków i odłamków na oślep. „Nie mogąc służyć Polsce, postanowiła służyć Francji” – tak jej biografowie streszczają postawę uczonej w tych latach.

Przed wojną

Urodziła się 7 listopada 1867 roku jako najmłodsze z pięciorga dzieci nauczycieli. Ojciec, Władysław Skłodowski, uczył matematyki i fizyki, matka, Bronisława z Boguskich, prowadziła pensję dla dziewcząt. W rosyjskim zaborze kobiety nie mogły studiować, więc Maria uczyła się na tajnym Uniwersytecie Latającym i pracowała jako guwernantka, pomagając w utrzymaniu starszej siostry Bronisławy, która studiowała medycynę w Paryżu. W 1891 roku sama wyjechała do Francji i zapisała się na Sorbonę. W 1893 roku uzyskała licencjat z fizyki, rok później z matematyki. W 1894 roku poznała fizyka Piotra Curie, a w lipcu 1895 roku została jego żoną.

Razem badali zjawisko, któremu Maria nadała nazwę promieniotwórczości. W 1898 roku ogłosili odkrycie dwóch nowych pierwiastków. Pierwszy nazwali polonem, na cześć ojczyzny Marii, której nie było na mapie, drugi radem. W 1903 roku małżonkowie otrzymali wraz z Henrim Becquerelem Nagrodę Nobla z fizyki. W 1906 roku Piotr zginął pod kołami konnego wozu, a Maria objęła po nim katedrę jako pierwsza kobieta profesor Sorbony. W 1911 roku otrzymała drugą Nagrodę Nobla, tym razem z chemii. Ten sam rok przyniósł jej upokorzenia: Akademia Nauk odrzuciła jej kandydaturę, a prasa rozpętała nagonkę z powodu jej związku z żonatym fizykiem Paulem Langevinem, nazywając ją „cudzoziemką”, która rozbija francuską rodzinę. Latem 1914 roku dobiegała końca budowa Instytutu Radowego, wzniesionego dla niej przez Uniwersytet Paryski i Instytut Pasteura.

Rad w Bordeaux

Wojna zastała Marię w Paryżu, a jej córki, siedemnastoletnią Irenę i dziesięcioletnią Ewę, na wakacjach w Bretanii. Współpracownicy uczonej poszli do wojska, a w nowym instytucie został z nią tylko mechanik, którego nie przyjęto do armii z powodu choroby serca. Na początku września, gdy Niemcy zbliżali się do stolicy, a rząd przenosił się do Bordeaux, Curie zawiozła tam pociągiem w ciężkim ołowianym pojemniku cały francuski zapas radu do badań, jeden gram, i zostawiła go w bankowym sejfie. Sama wróciła wojskowym pociągiem do Paryża, bo uważała, że jej miejsce jest tam. Swoje złote medale noblowskie chciała oddać na zbiórkę złota dla państwa, ale Bank Francji ich nie przyjął. Większość pieniędzy z nagrody przeznaczyła na obligacje wojenne. 1 stycznia 1915 roku pisała do Langevina, że jest zdecydowana oddać wszystkie siły na służbę przybranej ojczyźnie.

„Małe Curie”

Uczona szybko dostrzegła, że ratunek dla wielu rannych zależy od tego, czy chirurg wie, gdzie w ciele tkwi kula albo odłamek. Większość szpitali, zwłaszcza w pobliżu frontu, nie miała aparatów rentgenowskich. Curie przekonała władze, by pozwoliły jej zakładać wojskowe pracownie radiologiczne, i została kierowniczką służby radiologicznej Czerwonego Krzyża. Zebrała aparaturę z paryskich laboratoriów, a pieniądze na pierwszy samochód dało stowarzyszenie Union des Femmes de France. Następne pojazdy podarowali zamożni znajomi, warsztaty przerabiały je na furgonetki, a producenci dawali sprzęt. Prąd do lampy rentgenowskiej wytwarzała prądnica napędzana silnikiem auta.

Pierwszy samochód był gotowy pod koniec października 1914 roku. Jesienią tego roku Curie wyruszyła nim do szpitali na zapleczu frontu w towarzystwie lekarza wojskowego i Ireny, swojej pierwszej asystentki. Sama nauczyła się w pośpiechu anatomii, obsługi aparatów, prowadzenia samochodu i mechaniki, a w lipcu 1916 roku jako jedna z pierwszych kobiet zdobyła prawo jazdy na ciężarówki. W grudniu 1914 roku, na prośbę armii belgijskiej, pojechała z córką do Veurne, na skrawek Belgii, który Belgowie obronili w bitwie nad Yser. Do końca wojny służba Curie miała około 20 samochodów rentgenowskich i około 200 stałych pracowni w szpitalach. Pod koniec 1918 roku Curie wyliczała, że we Francji działało ponad 500 stałych i półstałych stacji radiologicznych oraz około 300 aparatów ruchomych. Szacunki liczby rannych zbadanych w czasie wojny wahają się od około 900 tysięcy do ponad miliona.

Szkoła techniczek i rad w służbie medycyny

Samochodów i pracowni było tak wiele, że matka i córka nie mogły ich obsłużyć same. Od 1916 roku Curie szkoliła w Instytucie Radowym kobiety na pomocnice radiologów. Kursy trwały kilka tygodni i obejmowały elektryczność, fizykę promieni rentgenowskich, anatomię i obróbkę zdjęć. Według najczęściej podawanych danych przeszkoliła około 150 kobiet. Irena, która jednocześnie studiowała na Sorbonie, pomagała w zajęciach, a po roku praktyki samodzielnie kierowała pracownią frontową. Żadna z nich nie była należycie chroniona przed promieniowaniem.

Gdy w 1915 roku okazało się, że Paryżowi nie grozi już upadek, Curie przywiozła rad z Bordeaux. Co dwa dni pobierała z niego radon, zamykała go w cienkich szklanych rurkach i wysyłała do szpitali wojskowych i cywilnych, gdzie lekarze używali ich do niszczenia chorych tkanek. Jej wojenna praca trwała jeszcze prawie rok po rozejmie. Wiosną 1919 roku uczyła radiologii amerykańskich żołnierzy czekających na powrót do domu, a wkrótce potem opisała wojenne doświadczenia w książce „La Radiologie et la guerre”.

Sprawy polskie

Wojna rozdzierała ojczyznę Curie, przez której ziemie przetaczały się fronty. Uczona należała do Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, założonego na początku 1915 roku w Szwajcarii z inicjatywy między innymi Henryka Sienkiewicza i Ignacego Jana Paderewskiego. Komitet zbierał na świecie pieniądze dla ludności zrujnowanego kraju, ale wielkiej akcji dowozu żywności do okupowanej Polski nie udało się przeprowadzić z powodu sporu Niemiec i Wielkiej Brytanii. W listopadzie 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, o której Skłodowska marzyła od młodości.

Po wojnie

Po wojnie Curie wróciła do pracy w Instytucie Radowym, który stał się jednym z najważniejszych ośrodków badań nad promieniotwórczością na świecie. W 1921 roku odbyła triumfalną podróż do Stanów Zjednoczonych, gdzie prezydent Warren Harding wręczył jej gram radu ufundowany przez amerykańskie kobiety. Zasiadała w komisji Ligi Narodów do spraw współpracy intelektualnej. Pieniądze zebrane podczas drugiej podróży do Ameryki przeznaczyła na rad dla Instytutu Radowego w Warszawie, otwartego w 1932 roku przez nią i siostrę Bronisławę Dłuską. Zmarła 4 lipca 1934 roku w sanatorium w Passy, na chorobę krwi wywołaną najpewniej wieloletnim działaniem promieniowania. W 1935 roku Nagrodę Nobla z chemii otrzymali Irena i jej mąż Frédéric Joliot-Curie. W 1995 roku prochy Marii i Piotra przeniesiono do paryskiego Panteonu. Była pierwszą kobietą pochowaną tam za własne zasługi.

Ocena

W historii nauki Maria Skłodowska-Curie zajmuje miejsce wyjątkowe, a jej wojenna działalność należała do najbardziej praktycznych dokonań w jej życiu. Nie odkryła wtedy niczego nowego, ale zastosowała istniejącą wiedzę na niespotykaną skalę i w niezwykle krótkim czasie, łącząc talent organizacyjny z osobistą odwagą. Bywa nazywana jedną z twórczyń radiologii wojskowej. Jej praca uratowała życie i kończyny wielu żołnierzy, a wyszkolone przez nią kobiety otworzyły sobie drogę do nowego zawodu. Francuski rząd nie odznaczył jej jednak za wojenną służbę, co biografowie wiążą z echem skandalu z 1911 roku. Paradoksalnie to właśnie wojna zmieniła jej wizerunek we Francji: prasa, która w 1911 roku pisała o „zepsutej cudzoziemce”, zaczęła widzieć w niej patriotkę i bohaterkę. W Polsce od dawna należy do panteonu narodowych bohaterów jako dowód, że Polacy pozbawieni państwa potrafili zdobyć światową sławę, służąc nauce i krajom, które przyjęły ich jako emigrantów.