Henryk Sienkiewicz

Henryk Sienkiewicz, autor „Trylogii” i „Quo vadis”, laureat Nagrody Nobla z 1905 roku, był w chwili wybuchu wojny najsłynniejszym Polakiem na świecie. Ostatnie dwa lata życia poświęcił nie literaturze, lecz pomocy dla ludności ziem polskich, zniszczonych przez przechodzące fronty. Od stycznia 1915 roku stał na czele Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce w szwajcarskim Vevey, który z pomocą Ignacego Jana Paderewskiego zebrał na całym świecie miliony franków. Komitet miał być ściśle neutralny i pomagać Polakom we wszystkich trzech zaborach. Sienkiewicz bronił tej neutralności do końca, także wobec polityków obozu narodowego, z którym był związany. Zmarł w Vevey 15 listopada 1916 roku, dziesięć dni po akcie 5 listopada, nie doczekawszy niepodległej Polski.

Przed wojną

Urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Sławę przyniosły mu nowele, a potem powieści historyczne: „Ogniem i mieczem”, „Potop” i „Pan Wołodyjowski”, pisane w latach 1883–1888 „dla pokrzepienia serc”, „Quo vadis” i „Krzyżacy”. W 1900 roku, w 25-lecie jego pracy twórczej, społeczeństwo ofiarowało mu majątek w Oblęgorku pod Kielcami. W 1905 roku otrzymał Nagrodę Nobla. Angażował się też w życie publiczne Królestwa: współtworzył Polską Macierz Szkolną, a w 1906 roku, choć odmówił kandydowania do rosyjskiej Dumy, przewodniczył komitetowi wyborczemu, który łączył Narodową Demokrację, realistów i postępowców.

1914: z Oblęgorka do Szwajcarii

Wybuch wojny zastał Sienkiewicza w Oblęgorku. W połowie sierpnia złożyli mu tam hołd ułani z Pierwszej Kompanii Kadrowej, która wkroczyła do Królestwa z Galicji. Pod koniec miesiąca pisarz wyjechał do Krakowa, gdzie zastała go wiadomość o powołaniu Naczelnego Komitetu Narodowego. Starał się trzymać od niego z daleka, a mimo to, jak piszą jego biografowie, jego nazwisko bez jego wiedzy znalazło się pod jedną z odezw wzywających do walki po stronie państw centralnych. 3 października 1914 roku wyjechał z rodziną z Wiednia do Szwajcarii. Zgodę podpisał austriacki premier, a oficjalnym powodem był stan zdrowia pisarza, którego męczył artretyzm. Osiadł w Vevey nad Jeziorem Genewskim, najpierw w Grand Hôtelu, a od listopada 1915 roku w Hôtel du Lac.

Komitet w Vevey

9 stycznia 1915 roku w Lozannie, z inicjatywy Erazma Piltza, Antoniego Osuchowskiego, Paderewskiego i Sienkiewicza, powstał Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Pod koniec stycznia przeniósł się do Vevey. Sienkiewicz został prezesem, Paderewski wiceprezesem, a Osuchowski przewodniczącym rady wykonawczej. Wśród członków byli między innymi Gabriel Narutowicz, Maria Skłodowska-Curie, książę Zdzisław Lubomirski, Jan Kanty Steczkowski, Maurycy Zamoyski i poznański poseł Wojciech Trąmpczyński, czyli ludzie ze wszystkich zaborów i różnych orientacji.

1 lutego 1915 roku ukazała się w prasie szwajcarskiej, francuskiej i włoskiej napisana przez Sienkiewicza odezwa „Do ludów ucywilizowanych”. Pisarz przedstawiał w niej Polskę, obok Belgii, jako kraj najbardziej zniszczony przez wojnę i prosił o pomoc dla jej ludności. Komitet działał przez sieć ponad 170 komitetów lokalnych na całym świecie, z czego 117 powstało w Stanach Zjednoczonych dzięki Paderewskiemu. W pierwszych tygodniach zebrano około 700 tysięcy franków, do końca 1915 roku około 5 milionów, a w latach 1915–1919 blisko 20 milionów franków szwajcarskich. Pieniądze trafiały do organizacji pomocowych na miejscu: w Galicji głównie do komitetu biskupa Adama Stefana Sapiehy, w Królestwie do Rady Głównej Opiekuńczej i Głównego Komitetu Ratunkowego, a także do Polaków w Rosji. Sienkiewicz zwrócił się do brytyjskiego premiera Herberta Asquitha i uzyskał jednorazowy wyjątek od zakazu przesyłania pieniędzy na teren wroga, dzięki któremu fundusze dotarły do Krakowa. Akcję wsparł papież: zbiórkę na rzecz Polski, zarządzoną przez Benedykta XV we wszystkich kościołach katolickich świata, Sienkiewicz popierał ze Szwajcarii.

Pieniądze nie mogły jednak zastąpić żywności, a ta musiałaby przejść przez brytyjską blokadę. Gdy w 1915 roku Niemcy zajęli Warszawę i całe Królestwo znalazło się pod okupacją, sytuacja jego mieszkańców stała się dramatyczna. Amerykański plan dostaw żywności dla okupowanej Polski upadł latem 1916 roku, gdy Niemcy odrzucili warunki brytyjskie, i ludność musiała polegać głównie na komitetach takich jak ten w Vevey.

Neutralność

Sienkiewicz uważał, że komitet może pomagać tylko wtedy, gdy będzie miał dostęp do wszystkich ziem polskich, a więc musi zachować neutralność. W liście do Polonii amerykańskiej podkreślał, że komitet nie prowadzi polityki, i przestrzegał przed komitetami wspieranymi przez Austrię i Niemcy. Pisał, że ratowanie polskiego życia zagrożonego głodem i nędzą jest ważniejsze od „romantyzmów i realizmów politycznych”. Prywatnie nie był zwolennikiem wiązania Polski z żadnym z zaborców. O legionistach pisał, że są pełni zapału i szlachetni, ale szkoda, że „walczą po tej samej stronie co Niemcy”. Jego córka Jadwiga w październiku 1915 roku pojechała jednak do Krakowa, by pracować jako pielęgniarka w szpitalu legionowym.

Jesienią 1916 roku Sienkiewicz liczył na rychły koniec wojny i myślał o przeprowadzce do Lozanny, by szybciej wrócić do kraju. Pisał wspomnienia, swój ostatni tekst. 5 listopada 1916 roku państwa centralne ogłosiły odbudowę Królestwa Polskiego. W liście do córki pisarz nazwał akt „wielkim faktem historycznym”, dodając: „Trzeba tylko, żeby się zaczął wcielać”. Obóz narodowy przyjął manifest wrogo, jako próbę zdobycia polskiego rekruta dla Niemiec, a jego politycy w Szwajcarii, wśród nich Marian Seyda, podpisali 11 listopada protest przeciw niemu. 14 listopada próbowali nakłonić do podpisania go także Sienkiewicza, według biografki Zamoyskiego za pośrednictwem Maurycego Zamoyskiego i Erazma Piltza. Pisarz odmówił, powołując się na neutralność, którą był winien jako prezes komitetu. Rozmowa skończyła się kłótnią.

Śmierć

W nocy z 14 na 15 listopada stan zdrowia Sienkiewicza się pogorszył. Zmarł wieczorem 15 listopada 1916 roku w swoim apartamencie w Hôtel du Lac. Według żony jego ostatnie słowa brzmiały: „Ja już wolnej Polski nie zobaczę”. Nabożeństwo żałobne odbyło się 22 listopada w kościele katolickim w Vevey, a pisarza pochowano na miejscowym cmentarzu. Komitet w Vevey działał dalej i przekazywał pomoc do Polski jeszcze w 1919 roku. Prochy Sienkiewicza sprowadzono do niepodległej Polski w 1924 roku. 27 października uroczystość odbyła się pod pomnikiem Adama Mickiewicza w Warszawie, a następnie złożono je w krypcie archikatedry św. Jana.

Ocena

Dla historyków Sienkiewicz z lat 1914–1916 to przede wszystkim organizator jednej z największych akcji pomocy dla ziem polskich w czasie wojny. Jego nazwisko otwierało drzwi i portfele, a autorytet pozwalał zachować jedność komitetu, w którym zasiadali ludzie o różnych orientacjach. Więcej sporów budziła jego postawa wobec aktu 5 listopada. Politycy obozu narodowego mieli mu za złe odmowę podpisania protestu, a słowa o „wielkim fakcie historycznym” pokazują, że widział w manifeście cesarzy szansę. Biografowie podkreślają, że Sienkiewicz był wobec aktu ostrożny: widział w nim krok ku Polsce, ale nie traktował obietnicy cesarzy jako rzeczy pewnej, a odmawiając podpisu, bronił przede wszystkim neutralności dzieła pomocy, któremu poświęcił ostatnie lata życia.