Benedykt XV wybrany papieżem

3 września 1914 roku kardynałowie zebrani w Kaplicy Sykstyńskiej wybrali nowego papieża. Został nim arcybiskup Bolonii, kardynał Giacomo della Chiesa, który przyjął imię Benedykta XV. Zastąpił zmarłego dwa tygodnie wcześniej Piusa X. Kościół katolicki otrzymał nowego zwierzchnika w chwili, gdy katolicy Francji, Belgii, Niemiec i Austro-Węgier walczyli ze sobą na frontach.

Konklawe w cieniu wojny

Konklawe rozpoczęło się 31 sierpnia. Wzięło w nim udział 57 z 65 kardynałów. Kilku nie zdążyło przyjechać, między innymi kardynałowie ze Stanów Zjednoczonych, którzy dotarli do Rzymu już po wyborze. Wśród elektorów byli obywatele państw, które właśnie ze sobą walczyły: Francuzi, Niemcy, Austriacy i Belgowie. Wojna była najważniejszym tłem obrad. Wielu kardynałów uważało, że Kościół potrzebuje teraz doświadczonego dyplomaty, a nie, jak za Piusa X, przede wszystkim duszpasterza i obrońcy doktryny.

Wybór nie był łatwy. Część kardynałów chciała kontynuacji polityki Piusa X, inni szukali kandydata bardziej otwartego. Della Chiesa uchodził za kandydata pośredniego. Zwyciężył dopiero w dziesiątym głosowaniu, otrzymując według przekazów 38 z 57 głosów, czyli dokładnie wymaganą większość dwóch trzecich. Ponieważ przewaga była minimalna, kardynał Rafael Merry del Val, sekretarz stanu Piusa X, zażądał według relacji sprawdzenia, czy della Chiesa nie głosował sam na siebie. Kontrola potwierdziła, że wybór był ważny.

Dyplomata z Genui

Giacomo della Chiesa urodził się w 1854 roku w Genui w arystokratycznej rodzinie. Po studiach prawniczych i teologicznych wstąpił do papieskiej służby dyplomatycznej. Był bliskim współpracownikiem kardynała Mariana Rampolli, sekretarza stanu Leona XIII, z którym pracował w nuncjaturze w Madrycie, a potem w Rzymie. W 1901 roku został substytutem w Sekretariacie Stanu. W 1907 roku Pius X mianował go arcybiskupem Bolonii, co bywało odczytywane jako odsunięcie go od Kurii. Kapelusz kardynalski otrzymał dopiero w maju 1914 roku, zaledwie kilka miesięcy przed konklawe.

Imię Benedykt wybrał na cześć Benedykta XIV, papieża z XVIII wieku, który również był wcześniej arcybiskupem Bolonii. Ze względu na wojnę jego koronacja, 6 września, odbyła się skromnie, w Kaplicy Sykstyńskiej, a nie w Bazylice św. Piotra. Sekretarzem stanu mianował kardynała Domenica Ferratę, a po jego śmierci w październiku 1914 roku kardynała Pietra Gasparriego.

Papież pokoju

Benedykt XV od początku ogłosił bezstronność Stolicy Apostolskiej wobec walczących stron. W pierwszej encyklice, Ad beatissimi Apostolorum z 1 listopada 1914 roku, wezwał władców do zakończenia rozlewu krwi. Zaproponował też rozejm na Boże Narodzenie 1914 roku, ale rządy go odrzuciły. Watykan pośredniczył w wymianie ciężko rannych i chorych jeńców, pomagał w poszukiwaniu zaginionych i przekazywania wiadomości do rodzin.

Najważniejszą jego inicjatywą była nota pokojowa, datowana 1 sierpnia 1917 roku i skierowana do rządów wszystkich walczących państw. Papież nazwał w niej wojnę „bezużyteczną rzezią” i zaproponował konkretny plan: rozbrojenie, sąd rozjemczy zamiast wojny, wolność mórz, wzajemne zrzeczenie się odszkodowań i opuszczenie okupowanych terytoriów, w tym Belgii i północnej Francji. Spory terytorialne miały być rozstrzygane w porozumieniu, z uwzględnieniem aspiracji narodów. Nota nie przyniosła efektu. Walczące strony uznały ją za przedwczesną albo korzystną dla przeciwnika. We Francji papieża nazywano „papieżem niemieckim”, w Niemczech „papieżem francuskim”.

Benedykt XV i Polska

Polacy mają szczególny powód, by pamiętać Benedykta XV. W kwietniu 1915 roku, z jego polecenia, kardynał Gasparri zwrócił się do biskupa krakowskiego Adama Stefana Sapiehy z propozycją, by polscy biskupi zaapelowali do katolików świata o pomoc dla ziem polskich, zniszczonych przez wojnę. Papież zarządził zbiórkę we wszystkich kościołach katolickich świata. Odbyła się ona 21 listopada 1915 roku i była jedną z największych akcji pomocy dla Polski w czasie wojny. Wspierał ją między innymi Henryk Sienkiewicz, który ze Szwajcarii kierował komitetem pomocy ofiarom wojny w Polsce.

W nocie pokojowej z 1917 roku papież wymienił wśród spraw do rozstrzygnięcia los ziem dawnego Królestwa Polskiego, pisząc, że jego szlachetne tradycje historyczne i cierpienia, zwłaszcza w czasie tej wojny, powinny zjednać mu sympatię narodów. W kwietniu 1918 roku mianował prefekta Biblioteki Watykańskiej, księdza Achillego Rattiego, wizytatorem apostolskim w Polsce. Ratti przybył do Warszawy w maju 1918 roku, a w czerwcu 1919 roku został pierwszym nuncjuszem w niepodległej Polsce. W 1922 roku, po śmierci Benedykta XV, sam został wybrany na papieża jako Pius XI.

Znaczenie

Benedykt XV nie zdołał zatrzymać wojny, a jego apele przez długi czas uważano za bezskuteczne. Traktat londyński z 1915 roku, na mocy którego Włochy przystąpiły do wojny, zawierał nawet tajną klauzulę wyłączającą Stolicę Apostolską z przyszłej konferencji pokojowej. Z czasem jednak jego pontyfikat zaczęto oceniać wyżej. Pomoc humanitarna Watykanu i konsekwentne wezwania do pokoju sprawiły, że Stolica Apostolska wyszła z wojny z większym autorytetem niż do niej weszła. Benedykt XV zmarł 22 stycznia 1922 roku.