Maurycy Zamoyski

Hrabia Maurycy Zamoyski, XV ordynat na Zamościu, był jednym z najbogatszych ludzi na ziemiach polskich i najbliższym sojusznikiem Romana Dmowskiego wśród arystokracji. Nie był ani wielkim mówcą, ani ideologiem, ale bez jego pieniędzy, nazwiska i stosunków trudno sobie wyobrazić politykę obozu narodowego na Zachodzie w latach wielkiej wojny. W ślad za Dmowskim przeniósł się z Rosji na Zachód, a w sierpniu 1917 roku został wiceprezesem i skarbnikiem Komitetu Narodowego Polskiego. Gdy jesienią 1918 roku Dmowski przebywał w Stanach Zjednoczonych, Zamoyski kierował Komitetem w Paryżu. Po wojnie był pierwszym posłem odrodzonej Polski we Francji, a w 1922 roku kandydatem prawicy na prezydenta.

Przed wojną

Urodził się 30 lipca 1871 roku w warszawskim Pałacu Błękitnym jako syn Tomasza Zamoyskiego i Marii z Potockich. Odziedziczył ordynację zamojską, jedną z największych fortun ziemskich w Polsce. Według zestawienia Wojciecha Roszkowskiego jeszcze w 1922 roku należało do niego blisko 191 tysięcy hektarów. Studiował w Stuttgarcie, gdzie zetknął się z polskimi malarzami, i przez całe życie był mecenasem kultury. Wspierał Zachętę, w 1908 roku spłacił długi Filharmonii Warszawskiej i przez lata był jej prezesem, a jako prezes komitetu budowy pomnika Fryderyka Chopina w Warszawie miał decydujący głos w wyborze projektu. Otworzył dla czytelników rodową Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej.

Do polityki wprowadził go Dmowski, którego poznał według wspomnień żony około 1903 roku. Od 1905 roku Zamoyski należał do tajnej Ligi Narodowej. Finansował prasę Narodowej Demokracji, w tym „Gazetę Warszawską”, był współzałożycielem Polskiej Macierzy Szkolnej i członkiem Towarzystwa Tajnego Nauczania. 5 listopada 1905 roku uzyskał od generał-gubernatora zgodę na wielki pochód narodowy ulicami Warszawy. W 1906 roku zasiadł razem z Dmowskim w I Dumie Państwowej, choć nie odgrywał w niej czynnej roli.

1914–1917: od Warszawy do Paryża

Na początku wojny Zamoyski, podobnie jak cały obóz Dmowskiego, postawił na Rosję. Podpisał telegram dziękczynny w odpowiedzi na odezwę wielkiego księcia Mikołaja do Polaków, w którym sygnatariusze pisali, że krew Polaków przelana razem z krwią Rosjan w walce ze wspólnym wrogiem stanie się rękojmią pokoju i przyjaźni dwóch narodów słowiańskich. Wszedł do utworzonego w listopadzie 1914 roku w Warszawie Komitetu Narodowego Polskiego, który skupiał zwolenników orientacji rosyjskiej. Był też członkiem szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, na którego czele stał Henryk Sienkiewicz.

Gdy w 1915 roku Niemcy zajęli Warszawę, a Rosja nie chciała dać Polakom nic poza mglistymi obietnicami, Dmowski uznał, że sprawę polską trzeba przenieść na Zachód. Według biografki Zamoyskiego Anety Mintzberg obaj najpierw zabiegali o nią w Londynie, na spotkaniach towarzyskich z udziałem wpływowych polityków brytyjskich, a potem w Paryżu. Ordynat opłacał działalność Dmowskiego, a później koszty paryskiej siedziby przy avenue Kléber. Współpracował też z polską agencją prasową w Lozannie, w której pracowali Erazm Piltz i Marian Seyda.

Po akcie 5 listopada 1916 roku obóz narodowy uznał manifest cesarzy za próbę związania Polaków z Niemcami. Zamoyski i Piltz próbowali wtedy, według Mintzberg, nakłonić Sienkiewicza do podpisania protestu przeciw akcji niemieckiej na ziemiach polskich. Pisarz, który jako prezes komitetu pomocy chciał zachować neutralność i widział w akcie szansę na odbudowę państwa, odmówił.

Wiceprezes Komitetu Narodowego Polskiego

15 sierpnia 1917 roku w Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski. Zamoyski został jego wiceprezesem i skarbnikiem, a razem z Dmowskim, Piltzem, Seydą i Janem Emanuelem Rozwadowskim tworzył paryskie kierownictwo Komitetu. Mintzberg pisze, że Komitet mógł działać dzięki pieniądzom z kijowskiego konta Zamoyskiego, a ordynat w dużej mierze finansował też tworzenie Armii Polskiej we Francji, zastawiając rodowe klejnoty, w tym biżuterię swojej żony. Arystokratyczne nazwisko i stosunki towarzyskie Zamoyskiego były dla Komitetu kapitałem nie mniejszym niż pieniądze. Już jesienią 1917 roku Komitet uznały Francja, Wielka Brytania, Włochy i Stany Zjednoczone.

Latem 1918 roku Dmowski wyjechał do Stanów Zjednoczonych, by zabiegać o poparcie Waszyngtonu i amerykańskiej Polonii. Obowiązki prezesa pełnił wówczas w Paryżu Zamoyski. W tym czasie Komitet zawarł z rządem francuskim umowę z 28 września 1918 roku, która uznała Armię Polską za sprzymierzoną i współwojującą, a 4 października mianował generała Józefa Hallera naczelnym wodzem. Zachowała się fotografia z Narodowego Archiwum Cyfrowego, podpisana jako mianowanie Hallera przez Zamoyskiego.

O pozycji Zamoyskiego świadczy według Mintzberg to, że proponowano mu wejście do Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego, powołanej w 1917 roku przez okupantów. Został jednak w Paryżu. Wspomnienia żony Zamoyskiego wskazują, że w czasie pracy w Komitecie dochodziło między nim a Dmowskim do konfliktów, choć ich przyjaźń przetrwała.

Po wojnie

W 1919 roku Zamoyski był członkiem polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu. Rząd Paderewskiego mianował go posłem RP we Francji i Zamoyski pełnił tę funkcję od sierpnia 1919 do stycznia 1924 roku. W czasie wojny z bolszewikami w 1920 roku, korzystając ze znajomości z Alexandre’em Millerandem, premierem, a od września prezydentem Francji, zabiegał o francuską pomoc i według biografki zastawił jako zabezpieczenie dostaw broni całą ordynację. W grudniu 1922 roku był kandydatem prawicy w wyborach prezydenckich. Prowadził w pierwszych turach, ale w ostatnim głosowaniu przegrał z Gabrielem Narutowiczem stosunkiem 227 do 289 głosów. Od stycznia do lipca 1924 roku był ministrem spraw zagranicznych w rządzie Władysława Grabskiego. Zmarł 5 maja 1939 roku w Klemensowie i został pochowany w kolegiacie zamojskiej.

Ocena

Dmowski pisał o Zamoyskim w „Polityce polskiej i odbudowaniu państwa”, że był „człowiekiem myślącym samodzielnie”, nowocześnie rozumiejącym Polskę XX wieku, i dlatego mógł nie tylko pomagać materialnie polityce polskiej, ale brał w niej czynny udział i „w wielu rzeczach był wprost niezastąpiony”. Jego biografka podkreśla zwłaszcza rolę finansową: majątek ordynata pozwalał Komitetowi Narodowemu Polskiemu utrzymywać biura, prasę i misje w kilku stolicach. Ta sama zamożność i arystokratyczne pochodzenie miały jednak drugą stronę. Komitet, w którym przeważali ziemianie, konserwatyści i narodowi demokraci, a nie było lewicy ani ludzi Piłsudskiego, krytykowano jako reprezentację tylko części społeczeństwa. W 1922 roku ludowcy nie poparli Zamoyskiego w wyborach prezydenckich, według jego biografki właśnie dlatego, że był wielkim ziemianinem. Jego własne wspomnienia spłonęły razem z większością Biblioteki Ordynacji Zamojskiej w 1939 roku, toteż jego rolę znamy głównie z relacji innych.