Marian Seyda

Marian Seyda był jednym z ludzi, dzięki którym głos Polaków z zaboru pruskiego było słychać w obozie Ententy. Poznański dziennikarz i działacz tajnej Ligi Narodowej, przed wojną redaktor „Kuriera Poznańskiego”, pod koniec 1915 roku wyjechał z polecenia wielkopolskich narodowych demokratów do Szwajcarii. W Lozannie współtworzył polskie biuro prasowe, które zasypywało prasę państw sprzymierzonych informacjami o sprawie polskiej, a w sierpniu 1917 roku wszedł do Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego. W Paryżu kierował jego wydziałem prasowym, jeździł z misjami do Rzymu i Stanów Zjednoczonych, a na konferencji pokojowej był ekspertem od ziem zaboru pruskiego. Napisał też jedną z podstawowych relacji o polskiej polityce w latach wielkiej wojny.

Przed wojną

Urodził się 7 lipca 1879 roku w Poznaniu. W gimnazjum św. Marii Magdaleny należał do tajnych kółek samokształceniowych związanych ze Związkiem Młodzieży Polskiej „Zet”, a w połowie 1900 roku został przyjęty do Ligi Narodowej. Studiował prawo w Berlinie i we Wrocławiu, gdzie uzyskał doktorat, a potem historię sztuki w Berlinie i Monachium. Już jako student pisał do „Dziennika Berlińskiego”, a w 1901 roku wydał broszurę „Jeden naród – jedna myśl”, propagującą w zaborze pruskim program Narodowej Demokracji. We Wrocławiu współpracował w „Zecie” z Wojciechem Korfantym.

W Poznaniu szybko stał się jednym z głównych organizatorów ruchu narodowego. Współtworzył Polski Związek Zawodowy, broniący polskich robotników i rzemieślników, a w 1903 roku był współautorem programu Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w zaborze pruskim. Liga Narodowa uczyniła go swoim komisarzem na tę dzielnicę. W 1906 roku współzałożył spółkę Nowa Drukarnia Polska i został redaktorem naczelnym „Kuriera Poznańskiego” oraz „Orędownika”, które stały się nieoficjalnymi organami Ligi. W 1907 roku wszedł do jej najwyższych władz, a w 1908 roku reprezentował Poznań na zjeździe słowiańskim w Pradze. Polską politykę w Rzeszy znał z bliska także z rodziny: jego brat Zygmunt Seyda zasiadał w Reichstagu i pruskim Landtagu.

Lozanna, 1915–1917

Wybuch wojny postawił wielkopolskich narodowych demokratów w trudnym położeniu. Ich sympatie były po stronie Ententy, ale jako poddani niemieccy nie mogli tego wyrażać otwarcie. Postanowili więc wysłać swoich ludzi do neutralnej Szwajcarii. Według Polskiego Słownika Biograficznego Seyda wyjechał tam pod koniec 1915 roku razem z Antonim Ludwiczakiem. Po krótkim pobycie w Château-d’Œx osiadł w Lozannie, gdzie z Erazmem Piltzem i Aleksandrem Skarbkiem założył Centralną Agencję Polską. Był jej sekretarzem generalnym, a potem dyrektorem politycznym. Agencja dostarczała prasie zachodniej informacji i artykułów o ziemiach polskich, a przy tym była zapleczem dla Dmowskiego, który od końca 1915 roku działał w Londynie i Paryżu.

Od maja 1916 do sierpnia 1917 roku Seyda redagował w Lozannie dwutygodnik „Przegląd Polski”, a od 1916 roku zasiadał w komitecie wydającym we Fryburgu i Lozannie wielotomową francuskojęzyczną „Encyclopédie Polonaise”, która miała przybliżyć Zachodowi wiedzę o Polsce. Po akcie 5 listopada 1916 roku był jednym z dwudziestu sygnatariuszy ogłoszonego 11 listopada protestu przeciw manifestowi cesarzy. Jego autorzy widzieli w nim zapowiedź państwa okrojonego do części ziem zaboru rosyjskiego i zależnego od Niemiec. Władze pruskie nie pozostały mu dłużne: w 1917 roku sąd skazał go zaocznie na rok więzienia za niestawienie się do wojska, a Seydę skreślono z listy obywateli Prus.

Komitet Narodowy Polski

15 sierpnia 1917 roku w Lozannie Dmowski powołał Komitet Narodowy Polski. Seyda wszedł do niego jako przedstawiciel zaboru pruskiego i razem z Dmowskim, Maurycym Zamoyskim, Piltzem i Janem Emanuelem Rozwadowskim należał do ścisłego kierownictwa, które urzędowało w Paryżu. Lozańska agencja stała się organem prasowym Komitetu, a Seyda objął jego wydział prasowy. Reprezentował też Komitet w biurze, które we Francji zajmowało się sprawami cywilnymi Polaków, w większości formalnie poddanych państw centralnych.

Z Paryża śledził uważnie, co dzieje się w kraju. Jesienią 1917 roku przygotował obszerny raport o reakcjach na patent o Radzie Regencyjnej, który trafił do ambasadora Stanów Zjednoczonych w Paryżu. Pisał w nim, że wrażenie wywołane aktami z 12 września było „bardzo słabe”, a społeczeństwo odpowiadało okupantom krótko: „po słowach niech przyjdą czyny”.

Na początku 1918 roku Seyda prowadził rozmowy z przedstawicielami Czechów, Jugosłowian i Rumunów. W kwietniu był w polskiej delegacji na zjeździe narodów uciskanych w Rzymie, gdzie Komitet przedstawiał sprawę polską jako część programu rozbicia monarchii habsburskiej. Od czerwca do sierpnia 1918 roku przebywał z misją Komitetu w Stanach Zjednoczonych. Rozmawiał tam z Ignacym Janem Paderewskim i z działaczami Wydziału Narodowego w Chicago, który podporządkował się Komitetowi. Chodziło o poparcie amerykańskiej Polonii dla Komitetu i o ochotników do Armii Polskiej we Francji. Później Komitet wysłał go z podobną misją do Rzymu.

Po zawieszeniu broni Seyda pojechał do Warszawy. Według jego biografa w dniach 5–10 grudnia 1918 roku kilkakrotnie rozmawiał z Józefem Piłsudskim, przedstawiając mu krytykę rządu Moraczewskiego ze strony obozu narodowego. Spór Komitetu z Naczelnikiem Państwa o to, kto ma reprezentować Polskę, rozstrzygnął się dopiero w styczniu 1919 roku, gdy premierem został Paderewski.

Konferencja pokojowa

W 1919 roku Seyda był ekspertem politycznym polskiej delegacji na konferencji pokojowej w Paryżu i członkiem jej komisji do spraw zaboru pruskiego. Pisał memoriały o polskich roszczeniach do Wielkopolski, Pomorza i Śląska, a w Paryżu wydał książkę „Territoires polonais sous la domination prussienne”, w której uzasadniał prawa Polski do tych ziem. 1 czerwca 1919 roku wybrano go w Wielkopolsce na posła na Sejm Ustawodawczy z listy Związku Ludowo-Narodowego. 28 czerwca jako przedstawiciel polskiej prasy był obecny przy podpisaniu traktatu wersalskiego. Na stałe wrócił do kraju jesienią 1919 roku.

Po wojnie

W Sejmie Ustawodawczym i Sejmie I kadencji Seyda był zastępcą przewodniczącego komisji spraw zagranicznych. Po zawarciu paktu lanckorońskiego został w 1923 roku ministrem spraw zagranicznych w rządzie Wincentego Witosa. Urząd sprawował od maja do października. Po przewrocie majowym wrócił do dziennikarstwa i od 1926 roku znów redagował „Kurier Poznański”, a w latach 1928–1935 był senatorem. W 1936 roku, nie zgadzając się z „młodymi” w Stronnictwie Narodowym, wycofał się z jego władz. W czasie II wojny światowej był ministrem w rządzie Władysława Sikorskiego, od 1940 roku ministrem sprawiedliwości. Po wojnie pozostał na emigracji, od 1948 roku w Argentynie. Zmarł 17 maja 1967 roku w Buenos Aires. W 1994 roku jego prochy przeniesiono na cmentarz Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu.

Ocena

Seyda nie był przywódcą pierwszego planu, ale należał do tych współpracowników Dmowskiego, na których opierała się codzienna praca obozu narodowego na Zachodzie. Agencja w Lozannie, którą współtworzył, przyczyniła się do tego, że w prasie państw sprzymierzonych sprawa polska przestawała być traktowana jako wewnętrzna sprawa Rosji. W Komitecie Narodowym Polskim reprezentował dzielnicę, której los zależał od klęski Niemiec, i pilnował, by program polski obejmował Wielkopolskę, Pomorze i Śląsk. Kazimierz Marian Morawski nazwał go we wspomnieniach „Poznańczykiem twardym, nieustępliwym”.

Dla historyków ważne jest też jego pisarstwo. Dwutomowe dzieło „Polska na przełomie dziejów” z lat 1927–1931 jest jednym z głównych źródeł do dziejów sprawy polskiej w czasie wielkiej wojny, choć pisane z perspektywy obozu narodowego i w czasie ostrego sporu z piłsudczykami o zasługi w odzyskaniu niepodległości.