Władysław Sikorski

Władysław Sikorski przeszedł do historii jako premier i naczelny wódz z czasów drugiej wojny światowej, ale jego droga zaczęła się w Legionach. Inżynier ze Lwowa, współzałożyciel ruchu strzeleckiego, w sierpniu 1914 roku stanął na czele Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego i przez dwa lata odpowiadał za organizację, werbunek i zaplecze Legionów Polskich. Wierzył, że polskie wojsko trzeba budować u boku Austrii, i to poróżniło go z Józefem Piłsudskim, który od 1915 roku uzależniał rozbudowę Legionów od politycznych ustępstw państw centralnych. Spór, który zaczął się w czasie wielkiej wojny, ciągnął się przez całe dwudziestolecie. Gdy jednak w lutym 1918 roku Austria i Niemcy oddały Ukrainie Chełmszczyznę, Sikorski zerwał z Austrią i trafił do obozu internowania. Jesienią 1918 roku organizował polskie wojsko w Galicji.

Przed wojną

Urodził się 20 maja 1881 roku w Tuszowie Narodowym koło Mielca, w rodzinie organisty i nauczyciela, który zmarł, gdy Władysław miał cztery lata. Uczył się w seminarium nauczycielskim w Rzeszowie, a potem w gimnazjum we Lwowie. Studiował budowę dróg i mostów na Politechnice Lwowskiej. Po studiach pracował jako inżynier, między innymi przy regulacji Sanu, i zajmował się przedsięwzięciami budowlanymi. W latach 1904–1905 odbył jednoroczną służbę wojskową w armii austro-węgierskiej i został podporucznikiem rezerwy.

We Lwowie zbliżył się do obozu Piłsudskiego. W 1908 roku był jednym ze współzałożycieli Związku Walki Czynnej i wykładał w jego szkole. W 1910 roku współtworzył lwowski Związek Strzelecki, któremu według IPN prezesował. Działał w Polskim Stronnictwie Postępowym, a z jego ramienia od 1912 roku kierował sprawami wojskowymi w Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, która koordynowała przygotowania do walki z Rosją.

Departament Wojskowy NKN

Na początku wojny Piłsudski mianował go komisarzem wojskowym na Galicję z ramienia fikcyjnego Rządu Narodowego. Według polskiej Wikipedii Sikorski opracował wtedy memoriał o utworzeniu polskiego korpusu posiłkowego u boku armii austro-węgierskiej. Gdy 16 sierpnia 1914 roku w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy, który objął patronat nad tworzonymi Legionami Polskimi, Sikorski został szefem jego Departamentu Wojskowego, działającego przy Sekcji Zachodniej Komitetu w Krakowie. Pod koniec września został podpułkownikiem Legionów i pierwszym komendantem ich szkoły podchorążych.

Departament odpowiadał za organizację Legionów, przede wszystkim za werbunek ochotników i zaplecze. Sam Sikorski uchodził za zwolennika ścisłej współpracy z Austro-Węgrami. Z Piłsudskim rozeszli się latem 1915 roku. Gdy państwa centralne zajęły Królestwo, Sikorski chciał rozbudowy Legionów w oparciu o ochotników z tych ziem. Piłsudski, który po wkroczeniu Niemców do Warszawy zahamował werbunek, uważał, że Polacy powinni dać żołnierza dopiero za jasne zobowiązania Wiednia i Berlina w sprawie polskiej. Mimo sporu austro-węgierskie Naczelne Dowództwo i Komenda Legionów zostawiły Sikorskiego na stanowisku. W lutym 1916 roku legionowi pułkownicy, wśród nich Kazimierz Sosnkowski, Edward Rydz-Śmigły i Józef Haller, utworzyli Radę Pułkowników, która chciała uniezależnić Legiony od kierowanego przez Sikorskiego departamentu.

Latem 1916 roku Sikorski został pułkownikiem i na krótko objął dowództwo 3 pułku piechoty Legionów, ale wkrótce wrócił do dawnej pracy. Po akcie 5 listopada brał udział w austriacko-niemieckich rozmowach o utworzeniu polskiej armii, a w marcu 1917 roku generał-gubernator Hans von Beseler mianował go szefem Krajowego Inspektoratu Zaciągu do tworzonej Polskiej Siły Zbrojnej. Piłsudski uważał jednak, że bez ustępstw politycznych werbunek trzeba wstrzymać.

Kryzys przysięgowy i internowanie

Po kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 roku Legiony się rozpadły. Piłsudski trafił do niemieckiego więzienia, a Sikorskiego ponownie wcielono do armii austro-węgierskiej. Objął w Bolechowie Komendę Uzupełnień Polskiego Korpusu Posiłkowego. Korpus, złożony głównie z dawnej II Brygady Legionów, podlegał znowu Austriakom, a dowodził nim generał Zygmunt Zieliński.

Przełom nastąpił w lutym 1918 roku. 9 lutego państwa centralne podpisały pokój z Ukrainą, obiecując jej Chełmszczyznę i część Podlasia. Polacy uznali to za nowy rozbiór. W nocy z 15 na 16 lutego część Korpusu Posiłkowego pod dowództwem Hallera przebiła się pod Rarańczą przez front austriacki. Sikorski zaprotestował przeciw traktatowi i poparł zerwanie z Austrią. Według IPN wraz z podległymi sobie żołnierzami wypowiedział posłuszeństwo władzom austriackim, a według biogramu w serwisie dzieje.pl wydał rozkaz aprobujący wystąpienie II Brygady. Austriacy internowali go w lutym w obozie w Dulfalvie na Węgrzech. Według polskiej Wikipedii oskarżono go o zdradę stanu. W kwietniu 1918 roku został zwolniony i wrócił do Galicji, według różnych źródeł do Lwowa albo do Krakowa.

Jesień 1918

Po wyjściu z obozu Sikorski związał się z generałem Tadeuszem Rozwadowskim, który doradzał Radzie Regencyjnej i od października był szefem sztabu jej wojska. Z jego polecenia w październiku Sikorski zaczął organizować oddziały Wojska Polskiego w Galicji, głównie z dawnych żołnierzy Korpusu Posiłkowego. 30 października Rada Regencyjna mianowała go szefem sztabu generała Stanisława Puchalskiego, dowódcy wojsk polskich w Galicji i na Śląsku. Austro-Węgry rozpadały się na oczach wszystkich, a polskie organizacje we Lwowie wiedziały o przygotowaniach Ukraińców, ale politycy w zagrożenie nie wierzyli. Sikorski wyjechał 30 października do Przemyśla, a w nocy na 1 listopada Lwów opanowali żołnierze ukraińscy.

Wybuch wojny polsko-ukraińskiej zaskoczył go w Przemyślu. Uniknął niewoli, objął dowództwo obrony zachodniej części miasta, a potem pojechał do Krakowa organizować odsiecz dla Przemyśla i broniącego się Lwowa. 21 listopada, w przededniu wyparcia Ukraińców z miasta, został kwatermistrzem w dowództwie Grupy Operacyjnej „Wschód”.

Po wojnie

W styczniu 1919 roku Sikorski dowodził samodzielną grupą operacyjną w walkach z Ukraińcami pod Lwowem. W wojnie polsko-bolszewickiej dowodził 9 Dywizją Piechoty i Grupą Poleską, a w sierpniu 1920 roku 5 Armią, która w czasie bitwy warszawskiej uderzyła na Nasielsk i Ciechanów i związała siły bolszewickie na północ od Warszawy. Był potem szefem Sztabu Generalnego, w latach 1922–1923 premierem, a w latach 1924–1925 ministrem spraw wojskowych. Po przewrocie majowym Piłsudski w 1928 roku odsunął go od stanowisk. Sikorski przeszedł do opozycji i współtworzył z Ignacym Janem Paderewskim i Hallerem Front Morges. Od września 1939 roku był premierem rządu na uchodźstwie i naczelnym wodzem Polskich Sił Zbrojnych. Zginął 4 lipca 1943 roku w katastrofie samolotu w Gibraltarze. W 1993 roku jego szczątki złożono w krypcie na Wawelu.

Ocena

Spór o Sikorskiego z czasów wielkiej wojny jest częścią sporu o drogi do niepodległości. Dla piłsudczyków był w latach wojny przede wszystkim rzecznikiem współpracy z Austrią, przeciw któremu legionowi pułkownicy zawiązali Radę Pułkowników. Trzeba jednak pamiętać, że w lutym 1918 roku sam zerwał z Austrią i zapłacił za to internowaniem. Historyk Tadeusz P. Rutkowski przypomina, że krytycy nazywali go kolejno „klientem” Austro-Węgier, Francji i Wielkiej Brytanii. Piłsudski, który z nim rywalizował, pisał o „inteligentnym, żywym umyśle” Sikorskiego i jego „lekkim charakterze obok wielkiej ambicji”, przyznając zarazem, że łatwo poradzi sobie z dowodzeniem armią. Jego zdolności dowódcze potwierdziła wojna 1920 roku.