Powstaje Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych

10 listopada 1912 roku w Wiedniu przedstawiciele polskich stronnictw niepodległościowych z Galicji i Królestwa Polskiego zawiązali Komisję Tymczasową Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Obradom założycielskim przewodniczył malarz i poseł do parlamentu wiedeńskiego z ramienia ludowców Włodzimierz Tetmajer. Komisja miała być wspólną reprezentacją tych partii, kontrolować organizacje strzeleckie i zbierać pieniądze na wojsko. Jej cel był jeden: gdy mocarstwa stoczą wojnę z Rosją, wywołać zbrojne wystąpienie w Królestwie. Działo się to w gorącej chwili. Od miesiąca trwała pierwsza wojna bałkańska, a Austro-Węgry i Rosja patrzyły na siebie coraz wrogiej.

Zakopiański zjazd

Drogę do porozumienia otworzył zjazd zwolenników walki zbrojnej, nazywanych wówczas „irredentystami”, który obradował w Zakopanem 25 i 26 sierpnia 1912 roku z udziałem ludzi PPS, galicyjskich socjaldemokratów i ludowców. Z inicjatywy Józefa Piłsudskiego powołano tam Polski Skarb Wojskowy, który pod przewodnictwem weterana socjalistów Bolesława Limanowskiego miał zbierać pieniądze dla organizacji strzeleckich. Mowę wstępną wygłosił Władysław Studnicki. „Kryzys bośniacki nie zakończył się wojną, lecz nie zakończył się pokojem. Wojna wisi w powietrzu, musimy być gotowi” – mówił. Organizacje strzeleckie miały według niego dostarczyć „korpusu oficerskiego dla przyszłego naszego wystąpienia zbrojnego przeciwko Rosji”. Samą Komisję powołano jednak dopiero w listopadzie, w Wiedniu.

Konfederacja stronnictw

Według odezwy Komisji z grudnia 1912 roku weszły do niej z Królestwa Polska Partia Socjalistyczna (czyli piłsudczykowska Frakcja Rewolucyjna), Narodowy Związek Robotniczy, Narodowy Związek Chłopski i Związek Inteligencji Niepodległościowej, a z Galicji Polska Partia Socjalno-Demokratyczna, Polskie Stronnictwo Postępowe i Polskie Stronnictwo Ludowe. Socjaldemokratów wprowadził do porozumienia Ignacy Daszyński, wbrew części partyjnych towarzyszy, za co lewica partii atakowała go potem za współpracę z narodowcami. W pracach Komisji uczestniczyli między innymi Leon Wasilewski, Walery Sławek, Witold Jodko-Narkiewicz, Marian Kukiel i Władysław Sikorski, który z ramienia stronnictwa postępowego zajmował się sprawami wojskowymi.

1 grudnia 1912 roku Komisja powierzyła Piłsudskiemu funkcję komendanta głównego polskich sił wojskowych. Podporządkowano jej Polski Skarb Wojskowy, Związek Strzelecki z krakowskim „Strzelcem” i Polskie Drużyny Strzeleckie. W maju 1913 roku Komendę Główną strzelców zastąpił Wydział Wojskowy Komisji, z Piłsudskim jako komendantem wojskowym.

„Kto chce być wolnym”

W grudniowej odezwie Komisja pisała, że wojenna groza „poruszyła i wzburzyła do głębi wszystkie instynkty i uczucia mas polskiego narodu”, a z chwilą wybuchu wojny Polaków czeka los najstraszniejszy: wcielonych do armii rosyjskiej popędzą przeciw Polakom w armiach austriackiej i niemieckiej „do mordu wzajemnego”. Stronnictwa uznały walkę zbrojną przeciw „zaborczemu caratowi rosyjskiemu” za „najbliższy, jedynie możliwy cel zbrojnej organizacji ludu polskiego”. „Wyzwolenie Królestwa Polskiego z niewoli rosyjskiej – oto nasze zadanie w czasie wojny mocarstw przeciw Rosji” – głosiła odezwa i kończyła się wezwaniem: „Kto chce być wolnym, musi sam o tę wolność walczyć!”. Polaków wzywano do tworzenia organizacji przygotowujących do walki i do składek na Skarb Wojskowy.

Wojna bałkańska nie przerodziła się wtedy w wojnę mocarstw, ale Komisja przetrwała. Od 30 listopada 1913 roku nazywała się już Komisją Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. W sierpniu 1914 roku jej miejsce zajął Naczelny Komitet Narodowy.