Powstaje Związek Strzelecki

23 kwietnia 1910 roku we Lwowie powstał Związek Strzelecki, stowarzyszenie oficjalnie zarejestrowane przez władze austriackie jako organizacja o celach społeczno-wychowawczych. W rzeczywistości była to szkoła wojskowa. Związek powołał tajny Związek Walki Czynnej, który od dwóch lat szkolił w konspiracji kadry przyszłego powstania przeciw Rosji, a teraz zyskał legalną przykrywkę. Daty w opracowaniach się różnią: Muzeum Historii Polski i jeden z kalendariów IPN podają 23 kwietnia, inne kalendarium IPN 25 kwietnia, a Mateusz Drozdowski w międzynarodowej encyklopedii 1914-1918-online pisze, że namiestnictwo zezwoliło na założenie związku już 23 marca. Pod koniec roku powstała krakowska siostra lwowskiej organizacji, Towarzystwo „Strzelec”, które władze uznały 1 grudnia 1910 roku.

Furtka w austriackim prawie

Konspiracja ZWC rosła wolno. W 1910 roku związek miał nieco ponad dwustu członków, a jego status prawny był niejasny. Gdy policja przez pomyłkę aresztowała kilku działaczy, okazało się, że przygotowań wymierzonych w Rosję nie da się już ukryć. Według Drozdowskiego wyjście podsunęli sami oficerowie austriackiego wywiadu, między innymi kapitan Józef Rybak: legalne stowarzyszenia strzeleckie. Podstawą była ustawa o stowarzyszeniach z 15 listopada 1867 roku i rozporządzenie austriackiego ministerstwa obrony krajowej z 1909 roku, które popierało ochotnicze szkolenie strzeleckie cywilów. Po aneksji Bośni i ostrym zatargu z Rosją Wiedeń miał powody, by tolerować polskich strzelców, i odrzucał rosyjskie protesty dyplomatyczne przeciw ich działalności.

Na czele lwowskiego związku stanął Wydział z inżynierem Władysławem Sikorskim jako prezesem. Zasiadał w nim także Kazimierz Sosnkowski. Krakowski „Strzelec” założył zoolog Eugeniusz Kiernik, a jednym ze współtwórców był malarz Włodzimierz Tetmajer, który organizował jego ćwiczenia w Bronowicach. Formalnie były to dwa osobne stowarzyszenia, ale faktycznie kierował nimi Wydział ZWC. Od 1912 roku podlegały wspólnej Komendzie Głównej we Lwowie z Józefem Piłsudskim jako komendantem i Sosnkowskim jako szefem sztabu. Działały komendy okręgowe we Lwowie, Krakowie i Rzeszowie, a w Królestwie Polskim i za granicą konspiracyjne komendy.

Strzelcy

Szkolenie prowadzono na trzech poziomach: kursy niższe dla szeregowych, średnie dla podoficerów i wyższe dla oficerów. Na najwyższym uczono taktyki, historii wojen, znajomości armii rosyjskiej, fortyfikacji polowej, topografii i planowania walki partyzanckiej w Królestwie. Strzelcy ćwiczyli wczesnym rankiem, w niedziele i na letnich obozach, bo zajęcia nie mogły kolidować z nauką i pracą. Broń kupowano jawnie we lwowskiej firmie Dzikowskiego albo dostawano nieoficjalnie z wojskowych magazynów. Armia udostępniała strzelnice, a czasem instruktorów. Mundury szyto na własny koszt, więc pełne umundurowanie miała tylko część członków, głównie oficerowie. Niemal wszyscy nosili maciejówki z orłem bez korony.

Ruch rozwijał się szybko. Według Drozdowskiego w 1912 roku związki miały około 600 strzelców, a w czerwcu 1914 roku 7239. Inne zestawienia dają w chwili wybuchu wojny od 6,4 do blisko 8 tysięcy członków. Na początku przeważali studenci i gimnazjaliści, z czasem doszli robotnicy i chłopi.

Naśladowcy

Sukces strzelców pociągnął inne środowiska. W lipcu 1911 roku młodzież z „Zarzewia” założyła we Lwowie Polskie Drużyny Strzeleckie, które wkrótce zaczęły współpracować ze Związkiem. Wśród młodzieży wiejskiej od 1908 roku działały Drużyny Bartoszowe, a „Sokół”, bliższy Narodowej Demokracji, utworzył w 1912 roku Polowe Drużyny Sokole. Drozdowski szacuje, że wszystkie te organizacje przeszkoliły przed wojną około 30 tysięcy ludzi. W sierpniu 1914 roku ze strzelców Piłsudskiego wyszła kompania, która jako pierwsza wkroczyła do Królestwa.