Austro-Węgry ogłaszają aneksję Bośni i Hercegowiny

6 października 1908 roku Austro-Węgry oficjalnie zawiadamiały europejskie stolice, że przyłączają Bośnię i Hercegowinę, prowincje osmańskie, które od trzydziestu lat okupowały i którymi administrowały. Akt aneksji cesarz Franciszek Józef podpisał wcześniej: proklamację datowano na 5 października, a część opracowań wiąże decyzję z jego imieninami 4 października. Do wiadomości publicznej w Wiedniu i w Sarajewie podano ją rano 7 października, dlatego w literaturze spotyka się wszystkie te daty. Dzień wcześniej, 5 października, niepodległość ogłosiła Bułgaria. Tak zaczął się kryzys bośniacki, jeden z najgroźniejszych kryzysów w Europie przed 1914 rokiem.

Okupacja i aneksja

Kongres berliński w 1878 roku powierzył Austro-Węgrom okupację i zarząd Bośni i Hercegowiny oraz prawo trzymania garnizonów w Sandżaku nowopazarskim, pasie ziemi rozdzielającym Serbię i Czarnogórę. W konwencji z Turcją z 1879 roku zapisano, że okupacja „nie narusza praw zwierzchnich Jego Cesarskiej Mości Sułtana”. Latem 1908 roku rewolucja młodoturecka przywróciła w Imperium Osmańskim konstytucję. Minister spraw zagranicznych Alois von Aehrenthal obawiał się, że Konstantynopol upomni się o prowincje, i postanowił zakończyć ich nieokreślony status. W liście do brytyjskiego dyplomaty Charlesa Hardinge’a tłumaczył, że Bośnia i Hercegowina dojrzały do konstytucji i sejmu w Sarajewie, ale zwołać go może tylko władza zwierzchnia. Jako rekompensatę dla Turcji Wiedeń wycofywał wojska z Sandżaku.

W połowie września Aehrenthal rozmawiał w morawskim zamku Buchlau z rosyjskim ministrem spraw zagranicznych Aleksandrem Izwolskim, który rok wcześniej zawarł porozumienie z Wielką Brytanią. Izwolski zgodził się na aneksję w zamian za poparcie rosyjskich żądań w sprawie cieśnin czarnomorskich, ale porozumienia nie spisano, a gdy Wiedeń ogłosił aneksję, Izwolski zaprzeczał, że o niej wiedział. Obaj ministrowie oskarżali się potem nawzajem o złamanie słowa. Francuzi byli też przekonani, że Wiedeń uzgodnił swój krok z księciem Bułgarii Ferdynandem, czemu Austriacy zaprzeczali. Ferdynand 5 października o godzinie 11 ogłosił w Tyrnowie niepodległość kraju i przyjął tytuł cara.

Dzień zawiadomień

6 października brytyjski ambasador w Wiedniu przekazał Aehrenthalowi stanowisko ministra Edwarda Greya: Londyn nie może pochwalić naruszenia traktatu berlińskiego ani uznać jego zmiany bez zgody innych sygnatariuszy, zwłaszcza Turcji. Aehrenthal odpowiedział, że traktat „nie zawierał ani słowa o suwerenności”, a o zmianie decyzji nie może być mowy, bo cesarz „podpisał już wszystkie niezbędne dokumenty”. W nocie doręczonej następnego dnia w Londynie Wiedeń w ogóle nie użył słowa „aneksja”. Pisał tylko o „nieodzownej konieczności” uwolnienia się od zastrzeżeń konwencji z 1879 roku i odzyskania „pełnej swobody działania”.

Najostrzej zareagowała Serbia, której narodowcy uważali Bośnię za ziemię serbską. Król Piotr I odłożył wyjazd na manewry i do późnej nocy radził z ministrami. Rano 6 października dziennik urzędowy ogłosił powołanie rezerwistów pierwszego rzutu, według szacunków około 120 tysięcy ludzi. W Belgradzie odbywały się wiece, a minister spraw zagranicznych mówił, że rząd stoi przed wyborem między wojną a rewolucją. Nazajutrz Serbia zażądała od mocarstw przywrócenia dawnego stanu albo rekompensaty terytorialnej. W Berlinie podsekretarz stanu w niemieckim ministerstwie spraw zagranicznych przyznał, że Niemcy muszą wybierać między sojuszniczką Austrią a przyjaciółmi Turkami i nie mogą nie poprzeć sojusznika.

Do marca 1909 roku

Imperium Osmańskie odpowiedziało bojkotem austriackich towarów i zgodziło się uznać aneksję w lutym 1909 roku za odszkodowanie pieniężne. Konferencji mocarstw, którą proponowały Rosja i Turcja, nie zwołano. W marcu 1909 roku Niemcy zażądały od Rosji jasnej odpowiedzi, a osłabiona po wojnie z Japonią Rosja ustąpiła. Serbia musiała oświadczyć, że „fakt dokonany w Bośni i Hercegowinie nie naruszył jej praw”, i obiecać dobrosąsiedzkie stosunki z Austro-Węgrami. Rosja i Serbia zapamiętały to upokorzenie, a sama Bośnia sześć lat później stała się miejscem zamachu, który rozpętał wojnę.