Wielka Brytania i Rosja podpisują konwencję petersburską

31 sierpnia 1907 roku (18 sierpnia według kalendarza juliańskiego) w Petersburgu brytyjski ambasador Arthur Nicolson i rosyjski minister spraw zagranicznych Aleksandr Izwolski podpisali konwencję „dotyczącą Persji, Afganistanu i Tybetu”. Porozumienie rosyjsko-angielskie zakończyło trwającą kilkadziesiąt lat rywalizację obu imperiów w Azji, zwaną wielką grą. Nie było sojuszem, ale razem z sojuszem francusko-rosyjskim i entente cordiale utworzyło układ, który współcześni nazwali trójporozumieniem.

Droga do porozumienia

W ostatnich dekadach XIX wieku Rosja posuwała się w Azji Środkowej ku granicom Indii, a w dłuższej perspektywie wydawała się Brytyjczykom groźniejsza dla imperium niż Niemcy. Sytuację zmieniły lata 1904–1905. Rosja, pokonana przez Japonię i wstrząśnięta rewolucją, musiała odbudować armię i flotę, a Londyn, związany już porozumieniem z Francją, sojusznikiem Rosji, szukał sposobu, by na trwałe zabezpieczyć Indie i swoje interesy w Zatoce Perskiej. Liberał Edward Grey jeszcze w kampanii wyborczej, 20 października 1905 roku, zapowiadał, że jeśli Rosja uszanuje brytyjskie posiadłości w Azji, żaden rząd w Londynie nie będzie jej przeszkadzał w Europie. W grudniu został ministrem spraw zagranicznych. 29 sierpnia 1907 roku Nicolson zatelegrafował do Londynu, że ostateczne teksty trafiły do cesarza Mikołaja II, a podpisanie nastąpi w sobotę.

Trzy części konwencji

Najważniejsza była część o Persji. Oba rządy zobowiązały się szanować jej „integralność i niezależność”, a zarazem podzieliły ją, nie używając słowa „strefa”. Wielka Brytania obiecała nie zabiegać o koncesje polityczne ani gospodarcze, takie jak koleje, banki, telegrafy, drogi czy ubezpieczenia, na północ od linii biegnącej od Kasr-e Szirin przez Isfahan i Jazd do styku granic rosyjskiej i afgańskiej. Rosja obiecała to samo na południowy wschód od linii z granicy afgańskiej przez Kerman do Bandar Abbas. Rosyjska część, z Teheranem, była znacznie większa od brytyjskiej. Pas pośrodku pozostał otwarty dla obu stron.

W części o Afganistanie rząd brytyjski oświadczył, że nie zamierza zmieniać jego statusu politycznego ani nie zachęci Afgańczyków do kroków zagrażających Rosji. Rosja uznała, że Afganistan znajduje się „poza sferą wpływów rosyjskich”, zobowiązała się prowadzić z nim stosunki polityczne tylko za pośrednictwem Londynu i nie wysyłać tam swoich agentów. Ta część miała wejść w życie dopiero po zgodzie emira Habibullaha, o którą nikt go wcześniej nie pytał. W sprawie Tybetu obie strony uznały zwierzchnictwo Chin, obiecały nie mieszać się do jego spraw wewnętrznych, nie wysyłać przedstawicieli do Lhasy i nie szukać tam koncesji.

W liście do Nicolsona z 29 sierpnia, w którym upoważnił go do podpisania konwencji, Grey wyjaśniał, że Zatoka Perska nie należy do regionów objętych układem. Przypominał też, że Rosja w czasie rokowań nie zaprzeczyła szczególnym interesom Wielkiej Brytanii w Zatoce Perskiej, i zapewniał, że Londyn będzie nadal dążył „do zachowania status quo w Zatoce i utrzymania brytyjskiego handlu”. Ratyfikacje wymieniono 23 września, a 26 września tekst ogłoszono publicznie.

Znaczenie

Persów nikt nie pytał o zdanie. Rząd szacha, w kraju targanym od 1905 roku rewolucją konstytucyjną, dowiedział się o układzie po jego podpisaniu i odmówił uznania podziału, a irańscy nacjonaliści, którzy widzieli w Wielkiej Brytanii wzór wolności, poczuli się zdradzeni. W praktyce oba mocarstwa zaczęły odtąd wspólnie ingerować w perską politykę.

W Europie znaczenie konwencji było inne. Niemiecki historyk Günther Kronenbitter pisze, że układ, choć dotyczył tylko stref wpływów w Azji, otworzył drogę do ogólnego zbliżenia interesów brytyjskich i rosyjskich i był zwieńczeniem współpracy Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji. Nikt nie wiedział jednak, jak trwała okaże się ta ententa w razie wielkiej wojny. W Berlinie porozumienia z lat 1904 i 1907 coraz częściej postrzegano jako okrążanie Niemiec, co wkrótce posłużyło za argument do dalszej rozbudowy floty.