Wielka Brytania i Francja zawierają entente cordiale

8 kwietnia 1904 roku w Londynie brytyjski minister spraw zagranicznych lord Lansdowne i ambasador Francji Paul Cambon podpisali trzy dokumenty, które zamknęły większość sporów kolonialnych między dwoma odwiecznymi rywalami. Porozumienie nazwano entente cordiale, „serdecznym porozumieniem”, choć nie było sojuszem: nie zawierało zobowiązań wojskowych ani obietnicy pomocy w razie wojny. Mimo to od tego dnia Wielka Brytania i Francja przestały być przeciwnikami, a zaczęły stopniowo stawać się partnerami.

Od Faszody do Londynu

Jeszcze sześć lat wcześniej oba państwa omal nie starły się nad górnym Nilem. Po incydencie w Faszodzie w 1898 roku Francja musiała ustąpić. Nowy minister spraw zagranicznych Théophile Delcassé uznał jednak, że Francji, związanej już sojuszem z Rosją, bardziej opłaca się przyjaźń z Londynem niż walka o Egipt, i skierował jej ambicje ku Maroku.

Brytyjczycy też szukali wyjścia z izolacji. Wojna burska pokazała, jak trudno samotnie bronić imperium, a rozmowy z Niemcami w latach 1898–1901 nie dały żadnego porozumienia. W styczniu 1902 roku Londyn zawarł sojusz z Japonią. Na początku 1904 roku groziła wojna rosyjsko-japońska, która mogła wciągnąć sojuszników obu stron, Francję i Wielką Brytanię. Niemiecki historyk Günther Kronenbitter zauważa, że właśnie wtedy Brytyjczycy byli gotowi zbliżyć się do Francji, swojego długoletniego rywala w ekspansji zamorskiej.

Grunt przygotował król Edward VII. 1 maja 1903 roku przyjechał z oficjalną wizytą do Paryża, gdzie tłumy witały go chłodno, a niektórzy wznosili okrzyki na cześć Burów. W ciągu trzech dni zjednał sobie paryżan, a w lipcu prezydent Émile Loubet złożył rewizytę w Londynie. Francuzi uważali potem króla za ojca porozumienia, ale historycy przypisują zasługę przede wszystkim dyplomatom: treść ustalili Delcassé, Lansdowne i Cambon.

Egipt za Maroko

Najważniejsza była deklaracja w sprawie Egiptu i Maroka. Rząd brytyjski oświadczał, że nie zamierza zmieniać statusu politycznego Egiptu, a Francja zobowiązywała się nie przeszkadzać Brytyjczykom w tym kraju. W zamian Wielka Brytania uznała, że Francji, „jako mocarstwu, którego posiadłości graniczą na wielkiej długości z Marokiem”, przysługuje prawo do utrzymywania tam porządku i wspierania reform administracyjnych, gospodarczych, finansowych i wojskowych. Oba państwa gwarantowały na 30 lat równe traktowanie swojego handlu w obu krajach, a na wybrzeżu Maroka naprzeciw Gibraltaru zakazano budowy fortyfikacji. Francja miała porozumieć się z Hiszpanią, która miała własne posiadłości na marokańskim wybrzeżu. Ostatni artykuł brzmiał: „Oba rządy zgadzają się udzielać sobie wzajemnie poparcia dyplomatycznego”, aby wykonać postanowienia o Egipcie i Maroku.

Do deklaracji dołączono pięć tajnych artykułów. Przewidywały one, że nawet jeśli któraś ze stron zostanie zmuszona do zmiany swojej polityki wobec Egiptu lub Maroka, kluczowe zobowiązania pozostaną w mocy, a część Maroka przy Melilli i Ceucie przypadnie w strefę wpływów Hiszpanii, gdy sułtan przestanie nad nią panować. Opublikowano je dopiero w 1911 roku.

Drugi dokument, konwencja, dotyczył Nowej Fundlandii i Afryki Zachodniej. Francja zrzekła się praw do zachodniego wybrzeża wyspy, nadanych jej jeszcze w 1713 roku, zachowując prawo połowu, a w zamian dostała terytorialne rekompensaty w Afryce: wyspy Los u wybrzeży Gwinei, Yarbutendę nad Gambią i korzystniejszą granicę na wschód od Nigru. Trzecia deklaracja rozgraniczała wpływy w Syjamie i dotyczyła Madagaskaru i Nowych Hebrydów.

Zwrot w Europie

Na pierwszy rzut oka były to umowy o rybołówstwie i granicach kolonii, a francuski portal Herodote podkreśla, że nie było w nich mowy o pomocy w razie agresji. Jednak w Berlinie, gdzie od lat liczono na wrogość Londynu i Paryża, porozumienie odebrano jako zagrożenie. Kronenbitter pisze, że to, co wyglądało na skromny układ o odległych krajach, zapoczątkowało wielkie przegrupowanie mocarstw. Na przełomie wieków najlepsze brytyjskie pancerniki stały w Gibraltarze i na Malcie na wypadek wojny z Francją. Z czasem Admiralicja mogła coraz uważniej przyglądać się niemieckiej flocie. Gdy rok później Niemcy spróbowały podważyć porozumienie w Maroku, tylko je wzmocniły.