Niemcy uchwalają pierwszą ustawę morską

10 kwietnia 1898 roku w Bad Homburg vor der Höhe cesarz Wilhelm II podpisał „Ustawę o flocie niemieckiej” (Gesetz, betreffend die deutsche Flotte), kontrasygnowaną przez kanclerza Chlodwiga zu Hohenlohe-Schillingsfürsta. Reichstag uchwalił ją kilkanaście dni wcześniej, pod koniec marca, po prawie czterech miesiącach sporów. Była to pierwsza z pięciu ustaw o flocie, które do 1912 roku zbudowały drugą co do wielkości marynarkę wojenną świata. Jej autorem był kontradmirał Alfred von Tirpitz, od niespełna roku sekretarz stanu w Urzędzie Marynarki Rzeszy.

Pancerniki zamiast krążowników

Wilhelm II kochał flotę, ale długo nie wiedział, jaka ma być. Poprzednik Tirpitza, admirał Friedrich von Hollmann, wolał krążowniki: tańsze i zdolne pokazać niemiecką banderę na wszystkich morzach. Tirpitz uważał, że kraj bez sieci baz zamorskich nie może prowadzić wojny krążowniczej, i postawił na zwartą flotę pancerników skupioną na Morzu Północnym. W memoriale z 15 czerwca 1897 roku wskazał wprost, że najgroźniejszym przeciwnikiem na morzu jest Wielka Brytania. Jego „teoria ryzyka” zakładała, że niemiecka flota nie musi dorównać brytyjskiej: wystarczy, by bitwa z nią zagroziła brytyjskiemu panowaniu na morzach, a Londyn wolałby ustępować, niż ryzykować wojnę.

Program wpisywał się w Weltpolitik, „politykę światową”, którą głosił cesarz i nowy sekretarz stanu spraw zagranicznych Bernhard von Bülow. Tirpitz chciał jednak czegoś więcej niż kolejnych pieniędzy na okręty. Liczbę jednostek miała ustalić ustawa, tak by flota rosła stale i nie zależała od corocznych targów w parlamencie.

Ustawa w Reichstagu

Projekt trafił do Reichstagu pod koniec 1897 roku. Według relacji z „Die Grenzboten” przeciwnicy atakowali go z trzech stron: że flota jest niepotrzebna, że jej koszt będzie nie do udźwignięcia i że ustawowe ustalenie stanu floty jest niekonstytucyjne, bo odbiera Reichstagowi prawo do uchwalania budżetu. Sprzeciwiali się socjaldemokraci i część liberałów. 24 marca 1898 roku izba przyjęła kluczowy paragraf 1 stosunkiem głosów 212 do 139. Rozstrzygnęło stanowisko Centrum, które zagłosowało za, gdy poparł projekt całym swoim autorytetem jego przywódca Ernst Lieber. 26 marca zakończyło się drugie czytanie, a ostateczne głosowanie odbyło się w ostatnich dniach marca. Część opracowań podaje jako dzień uchwalenia 26 marca.

Ustawa ustalała stan floty bez torpedowców i okrętów szkolnych: okręt flagowy floty, dwie eskadry po osiem pancerników, dwa pancerniki w rezerwie, osiem pancerników obrony wybrzeża, 12 dużych i 30 małych krążowników. Z istniejących i budowanych okrętów zaliczono 12 pancerników, więc trzeba było zbudować siedem nowych, do końca roku budżetowego 1903. Pancerniki miały być zastępowane po 25 latach, duże krążowniki po 20, małe po 15. Reichstag nie musiał przez sześć lat wydać na budowę i uzbrojenie więcej niż 408,9 miliona marek, a nadwyżki wydatków nie wolno było pokryć nowymi podatkami pośrednimi, które obciążały masowe spożycie.

Początek wyścigu

Ustawa weszła w życie 30 kwietnia 1898 roku. Tego samego dnia w Berlinie powstał Niemiecki Związek Floty, założony przez przemysłowców, bankierów i ludzi z biura prasowego urzędu Tirpitza. W 1898 roku liczył prawie 79 tysięcy członków, a w 1908 roku, razem z członkami zbiorowymi, ponad milion.

Sama ustawa z 1898 roku nie zagrażała jeszcze Wielkiej Brytanii, bo siedem nowych pancerników nie wystarczało do walki ani z flotą brytyjską, ani z francuską. Była jednak fundamentem. W 1900 roku druga ustawa podwoiła liczbę pancerników do 38, a historyk Dirk Bönker pisze, że ustawy z lat 1898 i 1900 wyznaczyły kurs na wielką rozbudowę floty skierowanej przeciw Wielkiej Brytanii. W Londynie przez kilka lat nie uznawano niemieckiej floty za główne zagrożenie, ale wyścig zbrojeń morskich, który zatruł stosunki obu mocarstw przed 1914 rokiem, wziął początek właśnie tutaj.