Powstaje Związek Walki Czynnej

W czerwcu 1908 roku we Lwowie, w mieszkaniu studenta architektury Kazimierza Sosnkowskiego, powstał tajny Związek Walki Czynnej. Muzeum Historii Polski podaje jako datę 17 czerwca, inne opracowania piszą tylko o czerwcu albo o końcu miesiąca. ZWC nie miał nikogo zabijać ani napadać na kasy. Miał uczyć. Z jego kursów, prowadzonych w zaborze austriackim, mieli wyjść oficerowie i podoficerowie powstania, które wybuchnie w zaborze rosyjskim, gdy zaborcy staną do wojny między sobą. Sejm RP nazwał go w stulecie powstania pierwszą niepodległościową organizacją paramilitarną, „stanowiącą zalążek Wojska Polskiego”.

Od bojówki do szkoły

Założyciele wyszli z Organizacji Bojowej PPS, która w czasie rewolucji 1905 roku napadała na rosyjskich urzędników i transporty pieniędzy. Rewolucja wygasała, a aresztowania przerzedzały szeregi. Sosnkowski, 23-letni dawny komendant bojówki w okręgu warszawskim, mieszkał we Lwowie od jesieni 1907 roku. Działał z inspiracji Józefa Piłsudskiego, przywódcy PPS – Frakcji Rewolucyjnej, który w liście do Witolda Jodki-Narkiewicza pisał wtedy, że pracuje nad „zrobieniem monety, jako kapitału zakładowego na przyszłość” i nad „agitacją militarną”. Biografowie nie są zgodni, ile w pomyśle było Piłsudskiego, a ile Sosnkowskiego. Formalnie założycielem był Sosnkowski, który sam twierdził, że zainspirowała go rozmowa z Piłsudskim. Nazwę zaproponował podobno Marian Kukiel.

Według Waleriego Sławka Sosnkowski „postanowił wyjść poza obóz socjalistyczny i zrobić próbę wciągnięcia do akcji przygotowawczej tych ludzi, którzy są gotowi stanąć z bronią w ręku do walki o niepodległość Polski”. Na zebraniu założycielskim miał mówić: „jedynie pięść uzbrojona może wydrzeć caratowi ustępstwa, jedynie ona gwarantuje ich utrzymanie. Niepodległa demokratyczna republika polska leży w odległości uzbrojonego ramienia”. Aleksandra Szczerbińska wspominała, że już na pierwszym zebraniu postanowiono działać w zaborze austriackim, a celem uznano „pracę przygotowawczą nad stworzeniem w przyszłości wojska”. Duża część starych działaczy PPS była temu przeciwna i Piłsudski, który projekt poparł, stracił wśród nich wielu zwolenników.

Organizacja kadrowa

Związek skopiował budowę bojówki. Podstawową komórką była „szóstka”, trzy szóstki tworzyły oddział, dwa oddziały dzielnicę, a dzielnice okręg. Kierował nim czteroosobowy Wydział, w którym zasiadał Sosnkowski. Organizacja uważała się za ponadpartyjną, ale była blisko związana z Frakcją Rewolucyjną. Michał Sokolnicki, jeden z jej członków, pisał, że od bojówki różnił ją „charakter ściśle przygotowawczo-szkolny i wykluczenie do czasu wszelkiej bojowej akcji”. Zamiast dywersji uczono musztry, obchodzenia się z karabinem, taktyki małych oddziałów, czytania map i historii wojen, od burskiej i rosyjsko-japońskiej po powstanie 1863 roku. Wykładali między innymi Kukiel i Władysław Sikorski.

Związek rósł powoli. W listopadzie 1908 roku liczył 64 członków, a w 1910 roku około 220, głównie studentów we Lwowie i Krakowie oraz w zagranicznych ośrodkach polskiej młodzieży. Pieniądze na start przyniósł między innymi napad na pociąg pod Bezdanami, który Piłsudski poprowadził we wrześniu 1908 roku. Formalnie stanął on na czele ZWC dopiero w 1912 roku (część opracowań mówi o 1909 roku), ale jego przywództwo od początku nie budziło wątpliwości.

Austriacki parasol

Galicja z autonomią i polską administracją dawała konspiratorom swobodę niemożliwą w Królestwie, a Wiedeń widział w Rosji głównego przeciwnika. Już w latach 1906–1907 Piłsudski zaczął rozmowy z oficerami austriackiego wywiadu wojskowego. Pierwsze propozycje odrzucono, ale z czasem Austriacy uznali, że warto tolerować ludzi, którzy w razie wojny mogą zdestabilizować tyły Rosji i dostarczać wiadomości o jej wojsku. Status prawny ZWC pozostawał jednak niejasny, a przypadkowe aresztowania jego działaczy pokazały, że tak dłużej działać się nie da. W 1910 roku związek założył więc jawne, zarejestrowane przez władze stowarzyszenia strzeleckie. W sierpniu 1914 roku jego wychowankowie stanowili kadrę strzelców, którzy wyruszyli z Piłsudskim do Królestwa.