Persja w I wojnie światowej

Persja, państwo szachów z dynastii Kadżarów, ogłosiła na początku wojny ścisłą neutralność, ale nie miała sił, by jej bronić. Jej północ od lat okupowali Rosjanie, na południu Brytyjczycy strzegli pól naftowych, a od zachodu wkroczyły wojska osmańskie. Przez cztery lata kraj był polem walk Rosjan, Turków i Brytyjczyków, a niemieccy agenci podburzali plemiona przeciw Ententie. Wojna przyniosła Persji zniszczenia, rozpad władzy centralnej i wielki głód lat 1917–1919, a ostatnie obce wojska opuściły kraj dopiero w 1921 roku.

Strefy wpływów i neutralność

W 1907 roku Wielka Brytania i Rosja podzieliły Persję na strefy wpływów, choć w konwencji nie użyły tego słowa. Rosyjska część na północy, z Teheranem, była znacznie większa od brytyjskiej na południowym wschodzie, a pas pośrodku pozostał otwarty dla obu stron. Persów nikt nie pytał o zdanie. Od 1909 roku wojska rosyjskie stały w północnej Persji, między innymi w Tebrizie i Kazwinie.

W lipcu 1914 roku pełnoletność osiągnął młody szach Ahmad, a w sierpniu rząd objął Mostowfi ol-Mamalek. 1 listopada 1914 roku dekret szacha ogłosił ścisłą neutralność kraju. Gdy premier zażądał wycofania wojsk rosyjskich z Azerbejdżanu, bo ich obecność dawała Turkom pretekst do inwazji, rosyjski poseł zapytał tylko, kto zagwarantuje, że po odejściu Rosjan nie wejdą tam Turcy.

O znaczeniu Persji dla wojny przesądzała ropa. Od 1908 roku wydobywano ją na ziemiach Bachtiarów, a rurociąg prowadził do rafinerii w Abadanie nad Szatt al-Arab. Anglo-Persian Oil Company, w której od 1914 roku większość udziałów miał rząd brytyjski, dostarczała paliwo Royal Navy. Aby osłonić rafinerię, Brytyjczycy wylądowali w Fao 6 listopada 1914 roku, otwierając kampanię mezopotamską. W lutym 1915 roku podburzone przez agentów państw centralnych plemiona arabskie przerwały rurociąg na północ od Ahwazu, a rok później Brytyjczycy porozumieli się z chanami Bachtiarów w sprawie ochrony pól naftowych.

Azerbejdżan perski: front rosyjsko-turecki

Wojna Rosji z Imperium Osmańskim szybko przeniosła się do północno-zachodniej Persji. W nocy z 2 na 3 stycznia 1915 roku Rosjanie opuścili Urmię, zostawiając tamtejszych chrześcijan, Asyryjczyków i Ormian, na łasce Kurdów i wojsk osmańskich. 8 stycznia Kurdowie i Turcy weszli do Tebrizu. Po zwycięstwie pod Sarykamyszem Rosjanie wrócili do miasta 30 stycznia i trzymali je aż do początku 1918 roku.

Wiosną do Urmii dotarły regularne wojska osmańskie Halila Beja. 1 maja 1915 roku zostały odparte pod Dilmanem, a 24 maja Rosjanie wrócili do Urmii. Wsie chrześcijańskie nad jeziorem padały przez cały ten czas ofiarą napadów i rzezi, a historyk Raymond Kévorkian dolicza ofiary masakr w Persji do bilansu ludobójstwa Ormian.

Niemieccy agenci i wojna na południu

Niemcy i Turcy nie liczyli na rząd w Teheranie i zwrócili się wprost do plemion. Najsłynniejszym niemieckim agentem był Wilhelm Wassmuss, przedwojenny wicekonsul w Buszehrze, nazywany później „perskim Lawrence’em”. 12 lipca 1915 roku namówieni przez Niemców plemieńcy z Tangestanu zaatakowali brytyjską rezydenturę w Buszehrze, zabijając dwóch oficerów, a 8 sierpnia Brytyjczycy zajęli miasto.

Przez Persję próbowały też przedostać się do Kabulu niemieckie misje, które miały nakłonić emira Afganistanu do wojny z Wielką Brytanią. Przeciw nim Brytyjczycy i Rosjanie od lipca 1915 roku tworzyli kordon wschodnioperski wzdłuż granicy afgańskiej. Wyprawa Oskara von Niedermayera i Wernera Otto von Hentiga przedarła się jednak przez kordon i jesienią dotarła do Kabulu, gdzie emir przyjął Niemców uprzejmie, ale do wojny się nie dał wciągnąć.

Państwu brakowało własnej siły zbrojnej. Żandarmeria, dowodzona od 1911 roku przez szwedzkich oficerów, sympatyzowała z Niemcami i w 1915 roku wyparła Brytyjczyków i Rosjan z wielu miast południa, w tym z Kermanu i Szirazu.

Brytyjczycy odpowiedzieli nową formacją. 16 marca 1916 roku w Bandar-e Abbas wylądował generał Percy Sykes, który w czerwcu wszedł do Kermanu, a 11 listopada do Szirazu, werbując po drodze South Persia Rifles. Rząd perski uznał je w marcu 1917 roku, a następny gabinet to uznanie cofnął.

Teheran, emigracja i front zachodni

Jesienią 1915 roku do Kazwinu ściągnął rosyjski korpus ekspedycyjny generała Nikołaja Baratowa. 15 listopada dyplomaci państw centralnych opuścili Teheran, licząc, że szach pojedzie za nimi i Persja przystąpi do wojny po stronie Niemiec i Turcji. Ahmad, ostrzegany przez posłów brytyjskiego i rosyjskiego, że może stracić tron, został w stolicy. Deputowani demokratyczni, dziennikarze i część żandarmerii osiedli w Kumie, gdzie utworzyli Komitet Obrony Narodowej, a w 1916 roku w Kermanszahu powstał proniemiecki rząd tymczasowy.

Korpus Baratowa szedł drogą z Teheranu ku Bagdadowi. 14 grudnia 1915 roku zajął Hamadan, a 26 lutego 1916 roku Kermanszah. Miasta bronili perscy przeciwnicy Ententy i bataliony osmańskie, które posłał tam feldmarszałek Colmar von der Goltz, ale opuścili je bez walki. W maju rosyjscy kozacy dotarli do Brytyjczyków nad Tygrysem.

W tym samym miesiącu Enver i Halil, zamiast ścigać Brytyjczyków pobitych pod Al-Kutem, wysłali korpus do zachodniej Persji, który 1 lipca odbił Kermanszah, a 10 sierpnia zajął Hamadan. Rosjanie wrócili do obu miast w marcu 1917 roku. Do Hamadanu weszli bez walki, kilka dni po odejściu Turków.

Słaby rząd w Teheranie zmieniał się co kilka miesięcy. Po Mostowfim przyszli Moszir od-Dole, Ajn od-Dole, znowu Mostowfi i Farmanfarma, któremu Ententa ufała bardziej niż komukolwiek w Teheranie. Neutralna Persja tonęła w długach, a w 1915 roku Wielka Brytania i Rosja zgodziły się wypłacać jej comiesięczną subwencję, by nie przeszła na stronę państw centralnych. W sierpniu 1916 roku premierem został związany z Brytyjczykami Wosug od-Dole.

Głód, rewolucja i Dunsterforce

Rewolucja w Rosji rozłożyła korpus Baratowa i na początku 1918 roku rosyjska armia opuściła Persję. Jednocześnie kraj ogarnął głód. Od 1916 roku susze niszczyły zbiory, a obce armie rekwirowały żywność i zwierzęta juczne. W lutym 1918 roku głód panował w całym kraju, a w miastach tłumy plądrowały piekarnie. Zabijały też cholera, dur i od 1918 roku grypa hiszpanka. Według przeważających szacunków w latach 1917–1919 zmarło około 2 milionów ludzi. Mohammad Gholi Majd podawał 8–10 milionów, ale jego liczb historycy na ogół nie przyjmują.

W miejsce Rosjan weszli Brytyjczycy. 27 stycznia 1918 roku z Bagdadu wyruszyła misja generała Lionela Dunsterville’a, która miała przez Persję dotrzeć na Kaukaz. 17 lutego utknęła w Enzeli, zatrzymana przez bolszewicki komitet i dżangalijczyków Mirzy Kuczika Chana. Główną siłą zbrojną misji w północnej Persji byli kozacy Łazara Biczerachowa.

Dopiero po obronie Rasztu 20 lipca droga stała się bezpieczna, a w sierpniu Brytyjczycy popłynęli bronić Baku, skąd wrócili do Enzeli 15 września. Na wschodzie oddział wojsk indyjskich wyruszył z Meszhedu ku Zakaspiu, a na północnym zachodzie Turcy ponownie zajęli Tebriz.

Koniec wojny i bilans

Rozejm w Mudros 30 października 1918 roku zobowiązał Turków do opuszczenia północno-zachodniej Persji. Wojna jednak dla Persów się nie skończyła. Gospodarka była zrujnowana, skarb pusty, a w Gilanie, Azerbejdżanie i Chorasanie wybuchły ruchy regionalne. Dopiero w 1921 roku ostatnie wojska brytyjskie opuściły południe kraju, a Armia Czerwona północ.

Brytyjczycy, jedyne mocarstwo, które zostało w kraju, chcieli uczynić z Persji swoje państwo klienckie. W 1919 roku perska delegacja nie została dopuszczona do obrad konferencji pokojowej w Paryżu. W sierpniu tego roku rząd Wosuga od-Dole zawarł z Wielką Brytanią układ, który przeciwnicy uważali za próbę podporządkowania kraju. Madżlis nigdy go nie ratyfikował, a w 1921 roku formalnie go odrzucił.

Słabość państwa, obnażona przez wojnę, utorowała drogę nowej władzy. W lutym 1921 roku oficer Perskiej Brygady Kozackiej Reza Chan wkroczył do Teheranu i przejął władzę, a w 1923 roku szach Ahmad wyjechał do Europy i już nie wrócił. Bilans wojny dla kraju, który do niej nie przystąpił, był więc ciężki. Persowie pamiętają te lata przede wszystkim jako czas głodu i epidemii, które pochłonęły znacznie więcej ofiar niż walki.