Ahmad Szah Kadżar

Ahmad Szah był ostatnim władcą Persji z dynastii Kadżarów. Na tron wstąpił jako jedenastoletni chłopiec, gdy rewolucjoniści obalili jego ojca, a samodzielne rządy objął w lipcu 1914 roku, kilka dni przed wybuchem wojny w Europie. Jego państwo ogłosiło neutralność, ale nie miało sił, by jej bronić: na perskiej ziemi walczyli Rosjanie, Turcy i Brytyjczycy, a niemieccy agenci podburzali plemiona. Młody szach lawirował między mocarstwami, zmieniał premierów co kilka miesięcy i w najtrudniejszej chwili, w listopadzie 1915 roku, nie dał się wyciągnąć z Teheranu posłom państw centralnych. Po wojnie stracił władzę na rzecz Rezy Chana, a w 1925 roku parlament odebrał jego dynastii tron.

Przed wojną

Urodził się 21 stycznia 1898 roku w Tebrizie, stolicy Azerbejdżanu perskiego. Jego ojciec, Mohammad Ali Szah, objął tron w 1907 roku i postanowił zniszczyć konstytucję wywalczoną przez rewolucję lat 1905–1906. W czerwcu 1908 roku rozkazał Perskiej Brygadzie Kozackiej ostrzelać gmach parlamentu, Madżlisu, ale opór zorganizował się w Tebrizie, Isfahanie i Raszcie. W lipcu 1909 roku konstytucjonaliści zajęli Teheran i 16 lipca złożyli szacha z tronu. Na jego miejsce zgromadzenie posadziło jedenastoletniego Ahmada.

W imieniu chłopca rządzili regenci: najpierw jego wuj Ali Reza Chan Azod ol-Molk, potem Abolghasem Naser ol-Molk, który sprawował regencję aż do pełnoletności szacha. Państwo, które odziedziczył Ahmad, było słabe i zależne od sąsiadów. W 1907 roku Wielka Brytania i Rosja podzieliły Persję na strefy wpływów, a od 1909 roku wojska rosyjskie stały w północnej części kraju. Gdy w grudniu 1911 roku Madżlis odrzucił rosyjskie ultimatum w sprawie amerykańskiego skarbnika Morgana Shustera, rosyjskie wojska ruszyły na Teheran, a wodzowie Bachtiarów, by temu zapobiec, przyjęli żądania Rosji i rozpędzili parlament. 21 lipca 1914 roku, po osiągnięciu pełnoletności, Ahmad został uroczyście koronowany.

Neutralność, której nikt nie szanował

Miesiąc po koronacji szach powierzył rząd szanowanemu Mostowfiemu ol-Mamalekowi. 1 listopada 1914 roku dekret szacha ogłosił ścisłą neutralność Persji. Neutralność istniała jednak głównie na papierze. Rosjanie nie chcieli wycofać swoich wojsk z północy, Brytyjczycy wylądowali w Fao, by osłaniać pola naftowe, a w styczniu 1915 roku Kurdowie i Turcy weszli do Tebrizu, rodzinnego miasta szacha. Latem Brytyjczycy zajęli Buszehr, gdzie poczta sprzedawała potem perskie znaczki z portretem Ahmada i angielskim nadrukiem o brytyjskiej okupacji.

Szach nie miał armii, na której mógłby się oprzeć, więc polityka sprowadzała się do wyboru premierów. W marcu 1915 roku zatwierdził wskazanego przez Madżlis Moszira od-Dole, który chciał prawdziwej neutralności, w kwietniu powołał starego Ajna od-Dole, a w sierpniu ponownie Mostowfiego, który rokował z Niemcami. Tymczasem państwo tonęło w długach i we wrześniu Wielka Brytania i Rosja zgodziły się wypłacać mu comiesięczną subwencję, by nie przeszło na stronę państw centralnych.

Listopad 1915

Kryzys przyszedł jesienią. Na początku listopada rosyjski korpus ściągnął do Kazwinu, a w stolicy rozeszła się pogłoska, że Rosjanie wejdą do miasta i pojmą szacha. Deputowani demokratyczni, dziennikarze i część żandarmerii wyjechali do Kumu. Premier Mostowfi skłaniał się ku przeniesieniu stolicy do Isfahanu, a według Encyclopaedia Iranica szach wydał nawet rozkazy w tej sprawie. Niemiecki poseł, książę Henryk XXXI Reuss, podpisał już projekt tajnego sojuszu, w którym Persja miała wypowiedzieć wojnę Rosji i Wielkiej Brytanii, ale pod dokumentem zabrakło podpisu szacha.

15 listopada posłowie państw centralnych opuścili Teheran i czekali na Ahmada w sanktuarium pod miastem. Siedemnastoletni monarcha długo się wahał. Posłowie brytyjski i rosyjski, Charles Marling i Nikołaj von Etter, ostrzegali go, że jeśli dołączy do przedstawicieli wrogich mocarstw, może stracić tron. Do pozostania namawiali go też książęta z rodu Kadżarów, przede wszystkim proangielski Abdolhosejn Mirza Farmanfarma. Według Percy’ego Sykesa szach jeszcze w nocy wpadł w panikę i chciał konno dołączyć do Niemców, ale Farmanfarma do tego nie dopuścił. Ahmad został w stolicy, a niemiecki plan wciągnięcia Persji do wojny upadł. W grudniu premierem został Farmanfarma, a emigranci utworzyli w Kermanszahu proniemiecki rząd tymczasowy.

Szach między mocarstwami (1916–1918)

Po kryzysie Teheran znalazł się pod przemożnym wpływem Ententy. W sierpniu 1916 roku premierem został związany z Brytyjczykami Wosug od-Dole, z którym szach nigdy nie miał dobrych stosunków. Po jego dymisji w maju 1917 roku Ahmad powoływał kolejno Ala os-Saltane, znów Ajna od-Dole, Mostowfiego i wodza Bachtiarów Samsama os-Saltane. Kraj ogarnął w tym czasie głód, a po rewolucji rosyjskiej w miejsce Rosjan weszli Brytyjczycy z misją generała Dunsterville’a.

Latem 1918 roku szach zmienił front. Siły Percy’ego Sykesa pokonały przeciwników w Farsie, Brytyjczycy opanowali drogę nad Morze Kaspijskie, a Niemcy cofali się we Francji. Według perskich relacji Ahmad wezwał Samsama do pałacu Golestan i kazał mu ustąpić, a 7 sierpnia premierem znów został Wosug. Brytyjska historia oficjalna pisała, że szach odprawił „antybrytyjski rząd”. Taki gabinet zastał w Teheranie koniec wojny.

Po wojnie

W sierpniu 1919 roku rząd Wosuga zawarł z Wielką Brytanią układ, który przeciwnicy uważali za ustanowienie brytyjskiego protektoratu. W tym samym miesiącu szach wyjechał w długą podróż do Europy, przygotowaną z pomocą brytyjskiego posła Percy’ego Coxa. Dokumenty India Office pokazują, że podróż miała wyraźne znaczenie polityczne, zwłaszcza dla stosunków brytyjsko-perskich i nowego układu. Ahmad wrócił do Teheranu dopiero 3 czerwca 1920 roku. Madżlis nigdy układu nie ratyfikował.

W lutym 1921 roku oficer Perskiej Brygady Kozackiej Reza Chan zajął Teheran i odsunął szacha od rzeczywistej władzy. W 1923 roku Ahmad mianował go premierem i wyjechał do Europy, z której już nie wrócił. W październiku 1925 roku Madżlis złożył go z tronu i ogłosił koniec dynastii Kadżarów, a w grudniu zgromadzenie ogłosiło szachem Rezę Pahlawiego. Ahmad zmarł 21 lutego 1930 roku w Neuilly-sur-Seine pod Paryżem i zgodnie ze swoją wolą został pochowany w rodzinnym grobowcu w Karbali.

Ocena

Ahmad Szah nie miał dobrej prasy ani u współczesnych, ani u historyków. Opisywano go jako władcę skłonnego do przyjemności i nieudolnego, który nie przejawiał większego zainteresowania sprawami państwa. Okupacja Persji przez Rosjan, Brytyjczyków i Turków zadała władzy Kadżarów cios, z którego Ahmad nigdy jej nie podźwignął. Jednocześnie przyznaje się, że próbował naprawić szkody wyrządzone przez ojca, powołując najlepszych ministrów, jakich mógł znaleźć. Jego najważniejszą decyzją w czasie wojny było to, że w listopadzie 1915 roku nie pojechał za Niemcami. Persja pozostała formalnie neutralna, ale zapłaciła za to tym, że o jej losie decydowały obce armie i obce poselstwa.