Mostowfi ol-Mamalek ponownie premierem

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 18 sierpnia 1915 roku, że premierem Persji znów został Mostowfi ol-Mamalek. Kierował on rządem już dwukrotnie, ostatnio do marca 1915 roku. Według perskich źródeł szach Ahmad powierzył mu urząd na początku sierpnia, a 27 mordada 1294 roku według kalendarza irańskiego, czyli 18 lub 19 sierpnia, nowy premier przedstawił swój gabinet Madżlisowi, perskiemu parlamentowi. Tę datę zestawienia perskich premierów przyjmują zwykle za początek jego trzecich rządów. Poprzedni gabinet, kierowany przez Ajn od-Dole, upadł już w lipcu.

Szanowany premier

Mirza Hasan Chan Asztiani, urodzony w połowie lat 70. XIX wieku, odziedziczył po ojcu tytuł Mostowfi ol-Mamalek, czyli „główny skarbnik królestwa”. Kształcił się kilka lat w Europie, a po rewolucji konstytucyjnej był ministrem wojny i finansów. Pierwszy raz stanął na czele rządu w 1910 roku. Uchodził za człowieka uczciwego i niezależnego od obcych mocarstw, był też jednym z najpopularniejszych polityków w kraju. W czasie poprzednich rządów bronił ścisłej neutralności i domagał się wycofania wojsk rosyjskich z perskiego Azerbejdżanu. Gdy nic nie wskórał, ustąpił.

Nie wszyscy ministrowie nowego gabinetu byli jednak niezależni. Według Encyclopaedia Iranica ministrem spraw wewnętrznych znów został, w dużej mierze pod naciskiem Brytyjczyków, książę Abdolhosejn Mirza Farmanfarma, ten sam, którego obrona kosztowała stanowisko Ajn od-Dole.

Gra na dwa fronty

Mostowfi wracał do władzy w gorszym położeniu niż przed pięcioma miesiącami. 8 sierpnia Brytyjczycy zajęli Buszehr, główny port nad Zatoką Perską, a rosyjskie wojska wciąż stały na północy. Na wschodzie przez kraj przedzierała się ku Afganistanowi niemiecka wyprawa Oskara von Niedermayera i Wernera Otto von Hentiga, a niemieccy agenci zyskiwali coraz więcej zwolenników wśród perskich nacjonalistów, którzy w Niemczech widzieli sojusznika przeciw Rosji i Wielkiej Brytanii.

Nowy premier prowadził podwójną politykę. Z Brytyjczykami rozmawiał o pożyczce i o wycofaniu wojsk rosyjskich. Jednocześnie wszedł w tajne rokowania z Niemcami. Według historyków proponował, by Niemcy zagwarantowali niepodległość i całość terytorium Persji, udzielili jej pożyczki i przysłali oficerów. W zamian Persja byłaby gotowa przystąpić do wojny po stronie państw centralnych. Niemcy nie przyjęli tych warunków, a Ententa dowiedziała się o rozmowach.

W listopadzie 1915 roku rosyjskie wojska ruszyły z Kazwinu w stronę Teheranu. Część deputowanych, dziennikarzy i żandarmów, a także niemiecki poseł, wyjechała do Kumu, licząc, że powstanie tam rząd niezależny od Ententy. Szach, za namową posłów Rosji i Wielkiej Brytanii, został jednak w stolicy. Mostowfi nie zdołał nakłonić deputowanych do powrotu i pod koniec grudnia 1915 roku podał się do dymisji.