Dymisja Farmanfarmy

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 5 marca 1916 roku, że premier Persji, książę Abdolhosejn Mirza Farmanfarma, podał się do dymisji. Stał na czele rządu od końca grudnia 1915 roku. Dokładny dzień trudno ustalić. Perskie zestawienia rządów kończą jego urzędowanie 10 esfanda 1294 roku według kalendarza irańskiego, czyli 29 lutego 1916 roku. Korespondent agencji Reutera w Teheranie doniósł o dymisji w depeszy datowanej na 7 marca, a londyński tygodnik „The Near East” podał tę wiadomość 10 marca. Wszystkie źródła umieszczają więc upadek rządu na przełomie lutego i marca.

Dziesięć tygodni

Farmanfarma, książę z dynastii Kadżarów, był premierem i zarazem ministrem spraw wewnętrznych. Uchodził za najpewniejszego przyjaciela Wielkiej Brytanii w Teheranie, a jego pozycja była już wcześniej zagrożona. W grudniu 1915 roku, gdy był jeszcze ministrem spraw wewnętrznych, korespondent Reutera donosił o udaremnionym spisku na jego życie, który mieli przygotować proniemieccy emigranci. Brytyjski komentator „The Near East” chwalił go wtedy jako „silnego człowieka”, który wie, kiedy zdjąć aksamitną rękawiczkę.

W czasie jego krótkich rządów zmieniło się położenie wojskowe. Rosjanie generała Nikołaja Baratowa zajęli w grudniu Hamadan i Kum, a w lutym, po upadku Erzurum na Kaukazie, weszli do Kermanszahu. Proniemieccy Persowie, którzy w listopadzie opuścili stolicę, cofnęli się ku granicy z osmańskim Irakiem. Na północy i zachodzie kraju główną siłą była teraz armia rosyjska.

Dlaczego odszedł

Dostępne źródła nie wyjaśniają jednoznacznie przyczyn dymisji. Encyclopaedia Iranica pisze tylko, że Farmanfarma był premierem „niespełna trzy miesiące” i że jako szef rządu brał pieniądze zarówno od Brytyjczyków, jak i od Rosjan. Krótkie gabinety były w Persji regułą: od początku 1915 roku był to już piąty rząd. „The Near East” przedstawił zmianę jako „nowy początek” perskiego rządu i podkreślił, że następca, Mohammad Wali Chan Tonekaboni, zwany Sepahdarem, jest zwolennikiem przyjaznych stosunków z Rosją. Zmiana na czele rządu zbiegła się więc z rosyjskimi zwycięstwami, ale źródła nie mówią wprost, że Rosjanie ją wymusili.

Kurs polityki się nie zmienił. Percy Sykes, brytyjski oficer i dawny konsul w Persji, napisał później, że jego „przyjaciel Farmanfarma nie utrzymał się długo na urzędzie”, ale gabinet następcy także zachował wobec Ententy „życzliwą neutralność”. Sam Farmanfarma nie stracił zaufania Brytyjczyków. Jeszcze w 1916 roku, według Iraniki na wyraźne żądanie Wielkiej Brytanii i wbrew niechęci szacha Ahmada, został gubernatorem generalnym Farsu i przez cztery lata rządził tą prowincją w ścisłej współpracy z Brytyjczykami.