Dymisja Mostowfiego ol-Mamalek

24 grudnia 1915 roku premier Persji Mostowfi ol-Mamalek złożył dymisję. Kierował rządem od sierpnia, gdy po raz trzeci objął urząd, i przez cztery miesiące próbował utrzymać kraj poza wojną, lawirując między Ententą a Niemcami. Perskie zestawienia rządów kończą jego urzędowanie 3 deja 1294 roku według kalendarza irańskiego, czyli właśnie 24 grudnia. W części opracowań pojawia się dzień późniejszy, 25 grudnia, bo tak bywa datowana nominacja jego następcy. W chwili dymisji polityka, którą prowadził, była już w ruinie.

Rząd bez parlamentu

Rozstrzygnęły wydarzenia z listopada. Gdy wojska generała Nikołaja Baratowa ściągnęły do Kazwinu, a w Teheranie rozeszła się pogłoska, że Rosjanie wejdą do stolicy, Mostowfi radził deputowanym i szachowi wyjazd z miasta. Kilkudziesięciu posłów, głównie demokratów, a z nimi dziennikarze i część żandarmerii, wyjechało do Kumu. Persowie nazwali ten exodus mohadżeratem, czyli „emigracją”. 15 listopada za nimi ruszyli posłowie państw centralnych, ale szach Ahmad, za namową przedstawicieli Rosji i Wielkiej Brytanii, został w stolicy.

Premier znalazł się wtedy w pułapce. Wybrał pozostanie przy szachu, ale jego naturalne zaplecze, nacjonaliści i demokraci, było w Kumie. Mostowfi próbował nakłonić deputowanych do powrotu, a gdy się to nie udało, Madżlis, perski parlament, przestał obradować z braku kworum. Trzecia kadencja parlamentu skończyła się faktycznie bez formalnego zamknięcia, a następny Madżlis zebrał się dopiero w 1921 roku. Emigranci utworzyli w Kumie Komitet Obrony Narodowej i z pomocą Niemców i Turków zbierali własne oddziały. Rząd w Teheranie stracił w ten sposób kontrolę nad dużą częścią kraju.

Zaufanie stracone po obu stronach

Rosja i Wielka Brytania nie ufały premierowi, bo wiedziały o jego wcześniejszych tajnych rokowaniach z Niemcami. Mostowfi proponował wtedy, że Persja przystąpi do wojny po stronie państw centralnych, jeśli Niemcy zagwarantują jej niepodległość, udzielą pożyczki i przyślą oficerów. Berlin nie przyjął tych warunków, ale w oczach posłów Ententy premier pozostał podejrzany. Brytyjski poseł Charles Marling od dawna popierał proangielskiego księcia Abdolhosejna Mirzę Farmanfarmę, ministra spraw wewnętrznych w gabinecie Mostowfiego, który w listopadzie pomógł zatrzymać szacha w stolicy.

W grudniu sprawy rozstrzygały już rosyjskie bagnety. Oddziały Baratowa rozbiły perskich żandarmów i ochotników na przełęczy Sultan Bulagh i 14 grudnia zajęły Hamadan, a 20 grudnia weszły bez walki do Kumu. Emigranci wycofali się dalej na południe i zachód, do Kaszanu i w stronę Kermanszahu. Polityka neutralności, w której Mostowfi szukał wyjścia, straciła oparcie: perscy przeciwnicy Ententy znaleźli się na wygnaniu, a stolica była w zasięgu rosyjskich wojsk. Premier, który nie chciał być ani rosyjskim, ani niemieckim narzędziem, ustąpił. Według Encyclopaedia Iranica jego następcą został, w dużej mierze pod naciskiem brytyjskim, właśnie Farmanfarma.

Dymisja nie zakończyła kariery Mostowfiego. Uchodził za jednego z najuczciwszych i najpopularniejszych polityków kraju i jeszcze trzykrotnie stawał na czele rządu: w 1917, w 1923 oraz w latach 1926–1927. Zmarł w 1932 roku.