Dyplomaci państw centralnych opuszczają Teheran

15 listopada 1915 roku przedstawiciele państw centralnych opuścili Teheran. Niemieckim poselstwem kierował książę Henryk XXXI Reuss, austro-węgierskim hrabia Hugo Logothetti. Wraz z nimi wyjechali przedstawiciele Turcji. Według Encyclopaedia Iranica i brytyjskiej chronologii wojny stało się to właśnie 15 listopada, choć w części relacji pojawia się dzień wcześniejszy. Powodem były rosyjskie wojska, które od początku miesiąca ściągały do Kazwinu i wysunęły się nad rzekę Karadż, około 40 kilometrów od stolicy. Dyplomaci nie uciekali jednak w popłochu. Liczyli, że młody szach Ahmad i jego rząd pojadą za nimi, a Persja, wyrwana spod rosyjskiej i brytyjskiej kurateli, przystąpi do wojny po stronie Niemiec i Turcji.

Emigracja

Pierwsi wyjechali perscy przeciwnicy Ententy. Na początku listopada, gdy rozeszła się pogłoska, że Rosjanie wejdą do stolicy, pojmą szacha i rozprawią się z jego przeciwnikami, demokraci z parlamentu, Madżlisu, dziennikarze i część żandarmerii ruszyli do sanktuarium Szaha Abd ol-Azima w Reju na południe od miasta, a potem dalej, do świętego miasta Kumu. Perska historiografia nazywa ten exodus mohadżeratem, czyli „emigracją”. Premier Mostowfi ol-Mamalek, który rokował wcześniej z Niemcami, skłaniał się ku przeniesieniu stolicy do Isfahanu i radził deputowanym wyjazd. Według Iranica szach wydał nawet rozkazy w tej sprawie. Niemiecki historyk Ulrich Gehrke pisał, że 10 listopada Reuss podpisał projekt tajnego sojuszu niemiecko-perskiego, w którym Persja miała wypowiedzieć wojnę Rosji i Wielkiej Brytanii. Pod dokumentem zabrakło jednak podpisu szacha.

Noc wahania

Według Percy’ego Sykesa, brytyjskiego oficera i historyka Persji, 15 listopada był dniem próby sił. Posłowie państw centralnych czekali na szacha w Szah Abd ol-Azimie, a siedemnastoletni monarcha długo nie mógł się zdecydować. Brytyjski poseł Charles Marling i rosyjski Nikołaj von Etter przestrzegali go, że jeśli złamie neutralność i dołączy do przedstawicieli wrogich mocarstw, może stracić tron. Zapewniali też, że Rosjanie nie wkroczą do Teheranu. Do pozostania namawiali go także wpływowi książęta z rodu Kadżarów, przede wszystkim proangielski Abdolhosejn Mirza Farmanfarma. Szach w końcu postanowił zostać. Sykes opisuje, że późną nocą znów wpadł w panikę i chciał konno dołączyć do Niemców, ale Farmanfarma czuwał i do tego nie dopuścił. Amerykańskie czasopismo „Current History” donosiło miesiąc później, że 16 listopada szach przyjął posłów brytyjskiego i rosyjskiego i zapewnił ich o przychylności dla Ententy.

Rząd na wygnaniu

Niemiecki plan, by pociągnąć Persję do wojny, na razie upadł. W Teheranie został tylko sekretarz niemieckiego poselstwa Rudolf Sommer. Posłowie państw centralnych, deputowani i żandarmi osiedli w Kumie, gdzie utworzyli Komitet Obrony Narodowej i z pomocą niemieckiego attaché wojskowego, hrabiego Georga von Kanitza, zbierali oddziały ochotników. Reuss, który odmówił powrotu do stolicy, został wkrótce odwołany. W grudniu oddziały generała Baratowa ruszyły na Hamadan i Kum, a emigranci wycofali się do Kaszanu, potem dalej na zachód. W 1916 roku w okupowanym przez Turków Kermanszahu powstał proniemiecki rząd tymczasowy. W Teheranie tymczasem Mostowfi nie zdołał ściągnąć deputowanych z powrotem i pod koniec grudnia ustąpił, a premierem został Farmanfarma.