Sepahsalar premierem Persji

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 6 marca 1916 roku, że nowym premierem Persji został „Sipahsalar A’zam”. Zastąpił księcia Farmanfarmę, którego rząd upadł na przełomie lutego i marca. Perskie zestawienia rządów datują początek urzędowania nowego premiera na 13 lub 14 esfanda 1294 roku według kalendarza irańskiego, czyli na 3 lub 4 marca. Korespondent agencji Reutera doniósł o zmianie w depeszy z Teheranu datowanej na 7 marca. Nowy premier objął także ministerstwo spraw wewnętrznych. Perskie poselstwo w Londynie wyjaśniło wtedy agencji, że chodzi o dobrze znanego polityka nazywanego dotąd Sepahdarem. Szach nadał mu właśnie wyższy tytuł Sepahsalar-e Azam, czyli „wielki wódz naczelny”.

Najbogatszy z rewolucjonistów

Mohammad Wali Chan Chalatbari Tonekaboni urodził się w drugiej połowie lat 40. XIX wieku (źródła podają 1846 albo 1848 rok) w rodzie, który od pokoleń rządził okolicami Tonekabonu w Mazandaranie, nad Morzem Kaspijskim. Młodo trafił do wojska. Przez lata dzierżawił cła w Gilanie, najbardziej dochodowe w kraju dzięki handlowi z Rosją, a w 1896 roku został ministrem ceł. Uchodził za jednego z najbogatszych ludzi w Persji.

W 1909 roku szach Mohammad Ali, który rozpędził parlament, wysłał go z wojskiem przeciw konstytucjonalistom w Tebrizie. Sepahdar przeszedł jednak na stronę rewolucji i stanął na czele ochotników, którzy z Rasztu ruszyli na Teheran. W lipcu 1909 roku jego oddziały i Bachtiarowie Sardara Asada zajęli stolicę, a szach został złożony z tronu. Brytyjski oficer i historyk Percy Sykes oceniał Sepahdara surowo: jego zdaniem przyłączył się do rewolucji głównie po to, by ocalić swoje rozległe majątki, i był w niej niewiele więcej niż figurantem. Po zwycięstwie Sepahdar został ministrem wojny, a potem dwukrotnie premierem, w latach 1909–1910 i w 1911 roku.

Zwolennik zgody z Rosją

Korespondent Reutera nazwał nowego premiera rusofilem, a londyński tygodnik „The Near East” pisał, że jest on gorącym zwolennikiem przyjaznych stosunków z Rosją. Jego majątki leżały na północy, w rosyjskiej strefie wpływów, a rosyjskie wojska generała Nikołaja Baratowa stały w Hamadanie i Kermanszahu. Kierunek polityki się nie zmienił. Sykes pisał później, że gabinet Sepahdara utrzymał wobec Ententy „życzliwą neutralność”. Zaraz po zmianie rządu na stanowisko skarbnika generalnego przywrócono Belga Heynssensa, którego w marcu 1915 roku, jak pisał „The Near East”, pod wpływem Niemców pozbawiono kontroli nad finansami państwa.

Rząd Sepahdara przetrwał do sierpnia 1916 roku. W tym czasie Persja jeszcze bardziej związała się z Ententą. 16 marca w Bandar-e Abbas wylądował Sykes, który miał tworzyć na południu kraju oddziały znane później jako Perscy Strzelcy Południowi. W sierpniu 1916 roku rząd Sepahdara wymienił z posłami Wielkiej Brytanii i Rosji noty o rozbudowie Brygady Kozackiej na północy i utworzeniu dowodzonej przez Brytyjczyków siły na południu. Madżlis, który od listopada 1915 roku nie obradował, nigdy tych ustaleń nie zatwierdził. Sam Sepahdar po zamachu stanu w 1921 roku trafił na krótko do więzienia, a w 1926 roku, przygnieciony kłopotami finansowymi, popełnił samobójstwo. Nie należy go mylić z Fathollahem Chanem Akbarem, który po nim otrzymał tytuł Sepahdar-e Azam i był premierem w latach 1920–1921.