Wojska osmańskie odbijają Kermanszah

1 lipca 1916 roku oddziały osmańskiego XIII Korpusu pułkownika Alego Ihsana Beja weszły do Kermanszahu, głównego miasta zachodniej Persji. Rosjanie generała Nikołaja Baratowa opuścili je bez walki w nocy z 30 czerwca na 1 lipca. Tę datę podają zgodnie brytyjska chronologia wojny, brytyjska historia oficjalna kampanii mezopotamskiej (F.J. Moberly) oraz historia wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa. Generał Jewgienij Masłowski ze sztabu rosyjskiej Armii Kaukaskiej, który liczy dni według kalendarza juliańskiego, opisuje to nieco inaczej: według niego Turcy zaatakowali Rosjan pod Kermanszahem 19 czerwca (2 lipca), a korpus Baratowa zaczął odchodzić bez boju dopiero w nocy na 20 czerwca (z 2 na 3 lipca). Część nowszych opracowań podaje więc 2 lipca.

Bez linii obrony

Kermanszah był w rękach rosyjskich od 26 lutego, gdy korpus Baratowa zajął miasto i wypędził z niego perskich nacjonalistów, Niemców i Turków. Wiosną Baratow doszedł stąd aż pod Chanakin, ale w czerwcu na granicy z Irakiem stanął przeciw niemu cały XIII Korpus, wysłany do Persji z rozkazu Envera Paszy. Po nieudanym rosyjskim ataku na Chanakin zaczął się odwrót, a Turcy odzyskali Kasr-e Szirin i ruszyli w głąb kraju.

Rosjanie stanęli do obrony na wysokim płaskowyżu pod Kerendem. 28 czerwca Ali Ihsan zaatakował ich tam całym korpusem. Przez cały dzień około 3 tysięcy rosyjskich strzelców odpierało natarcie, ale po południu Turcy obeszli prawe skrzydło i zepchnęli 1 Pułk Kozaków Zaporoskich. Baratow, obawiając się odcięcia drogi odwrotu, nocą wycofał się w stronę Kermanszahu. Allen i Muratow podkreślają, że przed samym miastem nie było żadnych pozycji obronnych, na których można by zatrzymać Turków. Baratow nie próbował więc bronić Kermanszahu i odszedł dalej na wschód.

Turcy w Kermanszahu i Senne

Tego samego dnia co Kermanszah inny oddział turecki, idący od strony Sulejmanii, wkroczył do Senne, dzisiejszego Sanandadżu, a kurdyjscy jeźdźcy ruszyli na Bidżar, skąd rosyjski pułk kozacki cofnął się ku Hamadanowi. Tam też szły główne siły Baratowa. Odwrót był ciężki. Według Allena i Muratowa padło wiele koni, a w nizinnej, upalnej okolicy przed Kangawarem setki żołnierzy wypadały z szeregów, chore na malarię, czerwonkę i porażone słońcem. Masłowski pisze, że rosyjska jazda zatrzymała się pod Bisotunem, dzień marszu na wschód od Kermanszahu, piechota zajęła przełęcz Asadabad, dwa dni marszu przed Hamadanem, a sztab korpusu stanął w Hamadanie.

Za wojskiem osmańskim wrócili do Kermanszahu perscy nacjonaliści, którzy wiosną schronili się w Bagdadzie. Encyclopaedia Iranica podaje, że Turcy pozwolili tym emigrantom (mohadżerin) powołać znów tymczasowy rząd z Nezamem os-Saltane Mafim na czele i zgromadzenie, któremu przewodził duchowny Sejjed Hasan Modarres. Dla Envera i towarzyszącego mu niemieckiego generała Ottona von Lossowa, był to dopiero początek. Liczyli, że z Kermanszahu uda się rozniecić w Persji powstanie przeciw Rosjanom i Brytyjczykom.

Echa w Teheranie i Indiach

Upadek Kermanszahu wywołał niepokój po stronie Ententy. Moberly pisze, że 5 lipca brytyjski poseł w Teheranie depeszował do Londynu i do Indii, że Turcy wkrótce zajmą Hamadan i będą mogli przeciąć rosyjską drogę do stolicy, a żadna siła nie zdoła zatrzymać ich marszu na Teheran. Naczelny wódz w Indiach, generał Beauchamp Duff, ostrzegał, że droga przez Persję otwiera się przed nieprzyjacielem aż po Afganistan, i domagał się natarcia nad Tygrysem. Generał Percy Lake, dowódca w Mezopotamii, uważał jednak te obawy za przesadne. Jak wyliczał, linia zaopatrzenia Turków z Bagdadu wydłużyłaby się po zajęciu Hamadanu do ponad 500 kilometrów. Upał i choroby nie pozwalały mu też zaatakować nad Tygrysem.

Ali Ihsan istotnie nie spieszył się z dalszym marszem. Według Allena i Muratowa przez pięć tygodni stał na linii Bidżar – Senne – Kermanszah, bo sam obawiał się zapuszczać w bezkresy Wyżyny Irańskiej, a jego korpus dziesiątkowały choroby. Dopiero pod naciskiem Envera i Lossowa ruszył dalej w sierpniu i 10 sierpnia zajął Hamadan. Kermanszah pozostał w rękach tureckich do marca 1917 roku, gdy po upadku Bagdadu XIII Korpus musiał się wycofać z Persji, a Rosjanie Baratowa wrócili do miasta.