Rosjanie zajmują Rawanduz

W połowie maja 1916 roku rosyjska kawaleria zdobyła Rawanduz, kurdyjskie miasteczko w górach północnej Mezopotamii, przy drodze z Persji do Mosulu. Brytyjska chronologia wojny oraz W.E.D. Allen i Paweł Muratow, autorzy historii wojen kaukaskich, podają datę 15 maja. Generał Jewgienij Masłowski, oficer sztabu Armii Kaukaskiej, pisze o 30 kwietnia według kalendarza juliańskiego, czyli 13 maja według gregoriańskiego. Generał Percy Lake, dowódca wojsk brytyjskich w Mezopotamii, dowiedział się o zajęciu miasta 16 maja.

Pochód na Mosul

Rawanduz leżał w głębokim wąwozie, którym biegła jedna z niewielu dróg przez góry z Kurdystanu perskiego na równiny wokół Mosulu i Irbilu. Już zimą rosyjskie patrole wysyłane z Sawdżbulaku (dziś Mahabad) donosiły o wzmacnianiu sił tureckich między Mosulem a Rawanduzem. Wiosną, gdy Brytyjczycy błagali o pomoc dla oblężonego Al-Kutu, a korpus generała Nikołaja Baratowa szedł z Kermanszahu w stronę Bagdadu, oddział azerbejdżańsko-wański generała Fiodora Czernozubowa dostał rozkaz uderzenia w kierunku Mosulu.

Według Masłowskiego natarcie poszło dwiema kolumnami, gdy tylko na przełęczach zaczął topnieć śnieg. Spod Urmii ruszył oddział generała Lewandowskiego: brygada Kozaków zabajkalskich, dwa bataliony płastunów, drużyna pospolitego ruszenia i zwiadowcy z górskich plemion asyryjskich (nestoriańskich), którymi dowodził Agha Petros. Doszedł do wsi Neri w górach Hakkari. Spod Sawdżbulaku wyruszyła druga kolumna, którą Masłowski nazywa oddziałem generała, a Allen i Muratow pułkownika Rybałczenki: dwa pułki Kozaków kubańskich, konny pułk straży granicznej, bateria górska i 4 ormiańska drużyna ochotnicza Keriego. Ta kolumna wdarła się z walką do Rawanduzu. Allen i Muratow nazywają to zdobycie „błyskotliwym”. W walkach o miasto poległ, według części źródeł właśnie 15 maja, dowódca ormiańskiej drużyny Arszak Gawafian, znany jako Keri, weteran ormiańskich oddziałów partyzanckich (fedainów).

Daleko od Baratowa

Rawanduz leżał według Masłowskiego cztery–pięć dni marszu od Mosulu. Do korpusu Baratowa, który kilka dni wcześniej zajął Kasr-e Szirin, było jednak daleko. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że między Rawanduzem a Baratowem rozciągał się szeroki pas bardzo trudnych, górzystych terenów. Obie rosyjskie grupy nie mogły się wspierać, a Al-Kut już od dwóch tygodni był w rękach Turków. Dowódca Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz, według Allena i Muratowa nie interesował się ani Rawanduzem, ani kierunkiem na Mosul.

Turcy odebrali tę zdobycz poważnie. Według Masłowskiego osmański minister wojny Enver Pasza, który w tych dniach przebywał w Bagdadzie, polecił 6 Armii uderzyć na Persję na froncie od Mandali po Rawanduz, a Allen i Muratow piszą, że 4 Dywizję Kawalerii zostawiono w Mosulu dla osłony kierunku rawanduzkiego.

Ludność miasta

Wojna w tych górach była szczególnie okrutna wobec ludności cywilnej. W 1915 roku część oddziałów kurdyjskich brała udział w ludobójstwie Ormian i w masakrach Asyryjczyków, a ormiańscy i asyryjscy ochotnicy walczący u boku Rosjan mścili się potem na ludności muzułmańskiej. Historyk Michael Reynolds przytacza relację brytyjskiego oficera majora Edwarda Noela, który pisał o zniszczeniu Rawanduzu i wymordowaniu jego muzułmańskich mieszkańców przez oddziały Aghi Petrosa. Z dostępnych relacji nie da się dokładnie ustalić, kiedy i jak do tych zbrodni doszło ani ilu ludzi zginęło. Pojawiające się w późniejszych publikacjach liczby rzędu 5–8 tysięcy zabitych nie są udokumentowane.

Rosjanie utrzymali Rawanduz przez dwa i pół miesiąca. W czerwcu odparli ataki Kurdów i oddziałów tureckiej 4 Dywizji. Pod koniec lipca, gdy Baratow cofał się już w głąb Persji, a Turcy podeszli z dwoma pułkami i dwunastoma działami, Judenicz kazał ewakuować miasto.