Al-Kut w I wojnie światowej

Al-Kut (Kut al-Amara), niewielkie miasto w ciasnej pętli Tygrysu, stało się w I wojnie światowej nazwą najcięższej klęski Brytyjczyków na Bliskim Wschodzie. Zajęte we wrześniu 1915 roku w drodze na Bagdad, od grudnia było miejscem, w którym Turcy oblegali dywizję generała Charlesa Townshenda, aż 29 kwietnia 1916 roku głód zmusił ją do kapitulacji. Przez ponad rok wokół miasta toczyły się bitwy kampanii mezopotamskiej, a w lutym 1917 roku Brytyjczycy odzyskali je jako ruinę.

Miasto w pętli Tygrysu (1915)

Przed wojną Al-Kut żył z handlu zbożem, które przypływało kanałem Szatt al-Hajj, odchodzącym tu od Tygrysu ku Eufratowi. Z miasta wychodziły też szlaki karawanowe do Bagdadu i na północ, do Mandali przy granicy perskiej. Około 6000 mieszkańców, głównie Arabów, ale też Żydów, Sabejczyków i chrześcijan nestoriańskich, mieszkało w kilkuset domach i lepiankach wokół krytego bazaru. Całe miasteczko zajmowało skraj półwyspu, który rzeka opływała z trzech stron.

Dowódca wojsk brytyjskich w Mezopotamii, generał John Nixon, chciał je zająć, bo leżało tuż za granicą wilajetu Basry, a Turcy mogli stąd zagrozić zarówno Al-Amarze nad Tygrysem, jak i An-Nasirijji nad Eufratem. W pierwszej bitwie pod Al-Kutem 28 września 1915 roku dywizja Townshenda wyparła Turków z pozycji Es-Sinn, a następnego dnia jej kawaleria i flotylla weszły do miasta bez walki. Armia osmańska Nureddina Beja uszła jednak w górę rzeki, a linia zaopatrzenia wyprawy wydłużyła się według Nixona o około 250 kilometrów.

Oblężenie (1915–1916)

Po bitwie pod Ktezyfonem wyczerpana dywizja wróciła 3 grudnia do Al-Kutu, by tam czekać na odsiecz, a 7 grudnia Turcy zaczęli zamykać wokół niej pierścień. Townshend pozwolił zostać ponad 6 tysiącom stałych mieszkańców, bo wypędzeni w zimie zginęliby na pustyni. W mieście zostało 11 607 żołnierzy i około 3500 indyjskich pomocników. Szpitale urządzono w krytym bazarze, gdzie mieściło się około 1450 chorych. Naczelny lekarz dywizji, pułkownik Hehir, zeznał potem, że było to najbardziej niezdrowe miejsce, jakie Brytyjczycy zajęli w Mezopotamii.

Feldmarszałek Colmar von der Goltz zakazał dalszych szturmów i postanowił wziąć miasto głodem, a atak w Wigilię był ostatnią turecką próbą zdobycia go siłą. Od stycznia do kwietnia 1916 roku Korpus Tygrysu trzy razy próbował przebić się z dołu rzeki, pod Szejk Saad, pod Dudżajlą i pod Sannajjat, i stracił w niespełna cztery miesiące ponad 23 tysiące ludzi.

Mieszkańcy dzielili los garnizonu. Townshend zarekwirował ich zapasy, a według brytyjskiej historii oficjalnej F.J. Moberly’ego w czasie oblężenia zginęło 247 z nich, a 663 zostały ranne. 14 marca przyszły coroczne wezbrania Tygrysu i woda zalała część okopów. Od 15 kwietnia samoloty zrzucały oblężonym żywność, ale za mało, a parowiec z zapasami, który próbował przedrzeć się do miasta, zaczepił o linę rozciągniętą w poprzek rzeki i dostał się w ręce Turków.

Kapitulacja i niewola (1916)

29 kwietnia 1916 roku, po 147 dniach oblężenia, Townshend poddał miasto. On sam i jego zastępca byli chorzy, więc Al-Kut przekazał Turkom generał Walter Delamain. Do niewoli poszło 13 309 ludzi, w tym 3248 indyjskich pomocników. Część mieszkańców, którzy pomagali Brytyjczykom, Turcy powiesili. Townshenda wywieziono 3 maja statkiem przez Bagdad do Konstantynopola, gdzie przez resztę wojny był dobrze traktowany.

Szeregowych spotkał znacznie gorszy los. 6 maja, gdy od kapitulacji zmarło już blisko 300 z nich, wyruszyli pieszo spod Szumranu do Bagdadu. Turcy obiecali, że kolumna nie będzie iść więcej niż osiem mil dziennie, ale dotrzymali słowa tylko przez jeden dzień. Arabscy konwojenci popędzali maruderów kijami i batami, wielu ludzi zmarło przy drodze, a w Al-Azizijji zostawiono 350 najsłabszych. Z Bagdadu jeńców gnano dalej, do kolei i obozów w Anatolii. Z około 12 tysięcy ludzi zmarło ponad 4 tysiące. Moberly obarczał winą przede wszystkim tureckie zaniedbania w dostarczaniu żywności i odzieży.

Dla Turków był to, obok Gallipoli, największy sukces wojny, a zwycięzca, Halil Pasza, przyjął później nazwisko Kut. W Londynie klęska wywołała burzę, a Komisja Mezopotamska surowo oceniła władze w Indiach i dowództwo wyprawy.

Powrót Brytyjczyków (1917)

Miasto odzyskał generał Frederick Stanley Maude. W nocy z 13 na 14 grudnia 1916 roku rozpoczął drugą bitwę pod Al-Kutem, 23 lutego 1917 roku sforsował Tygrys pod Szumranem, a 24 lutego Turcy porzucili Al-Kut. Maude telegrafował tego wieczoru, że miasto ma już tylko znaczenie sentymentalne. Rano 25 lutego marynarze z kanonierki Mantis znaleźli je opuszczone i zrujnowane i podnieśli nad nim brytyjską flagę. Niecałe dwa tygodnie później wojska Maude’a weszły do Bagdadu.

Kapitulacja z 1916 roku została jednak w pamięci Brytyjczyków jako upokorzenie. Historycy często piszą, że tak duże brytyjskie wojsko nie poddało się od czasu Yorktown w 1781 roku. Samo miasto, ciężko zniszczone w czasie wojny, odbudowano potem niemal od nowa.